Merkle Tree nedir?

Merkle tree (Merkle ağacı), büyük veri kümelerini tek bir hash değerinde özetleyen ve verilerin değiştirilip değiştirilmediğini hızlıca kanıtlayan bir veri yapısıdır. Bu yapı blokzincirde bir bloktaki binlerce işlemi tek bir Merkle root’a indirger. Bu sayede tüm veri indirilmeden doğrulama yapılabilir. Bitcoin’den Ethereum’a, borsalardaki rezerv kanıtlarından airdrop dağıtımlarına kadar pek çok kripto uygulamasının temelinde bu yapı bulunur.

Diğer bir deyişle merkle ağacı, büyük bir veri kümesindeki her parçanın hash’ini alıp bu hash’leri ikişer ikişer birleştirerek tek bir kök hash’e ulaşan hiyerarşik bir yapıdır. Adını, kavramı 1979’da patentleyen kriptograf Ralph Merkle’dan alır. Patent, Stanford Üniversitesi adına tescillenmiştir.

Merkle, bu yapıyı aslında dijital imza şemaları için tasarlamıştır. O dönemde tek kullanımlık imzaları birden fazla mesaj için kullanılabilir hâle getirmeyi amaçlamıştır. Zamanla bu fikir kriptografinin çok ötesine taşmış ve Git, ZFS dosya sistemi, sertifika şeffaflığı protokolleri gibi pek çok alanda veri bütünlüğünü doğrulamak için kullanılmaya başlanmıştır. Bitcoin’in 2009’da devreye girmesiyle birlikte Merkle tree, blokzincir teknolojisinin temel yapı taşlarından biri hâline gelmiştir.

Hash fonksiyonu ve Merkle tree ilişkisi

Merkle tree’yi anlamak için önce hash fonksiyonlarının ne yaptığını bilmek gerekir. Bir hash fonksiyonu, herhangi boyuttaki bir veriyi alır ve sabit uzunlukta, benzersiz görünen bir çıktıya dönüştürür. SHA-256 bunun en bilinen örneklerinden biridir ve Bitcoin tarafından kullanılır.

Girdideki tek bir karakter bile değişse çıktı tamamen farklı olur. Bu özelliğe çığ etkisi denir ve Merkle ağacının güvenliğinin temelini oluşturur. Aynı veri her zaman aynı hash’i üretir ancak hash’ten geriye giderek orijinal veriyi bulmak pratik olarak imkânsızdır. Merkle ağacı, bu güvenilir özet mekanizmasını binlerce veri parçasına ölçeklendirir.

Merkle tree nasıl çalışır?

Merkle tree, önce her veri parçasını hash’leyerek yaprak node’ları oluşturur. Ardından komşu hash’ler ikişerli gruplanıp yeniden hash’lenerek üst seviye node’lar üretilir. Bu işlem tek bir hash kalana kadar tekrarlanır ve sonuçta ortaya çıkan hash, Merkle root olarak adlandırılır.

Örneğin Tx1, Tx2, Tx3 ve Tx4 adlı dört işlem önce ayrı ayrı hash’lenir ve Hash1, Hash2, Hash3, Hash4 elde edilir. Hash1 ile Hash2 birleştirilip hash’lenerek Hash12 oluşur, Hash3 ile Hash4 de aynı şekilde birleştirilip Hash34 oluşur. Son adımda Hash12 ile Hash34 birleştirilir ve Merkle root ortaya çıkar.

Ağaçtaki işlem sayısı tek olduğunda son hash kopyalanarak çift sayıya tamamlanır. Bitcoin’in ikili Merkle ağacında bu kopyalama kuralının ağacı dengede tuttuğu söylenir. Bu basit kural, ağacın her zaman tek bir köke ulaşmasını garanti eder.

Merkle root ve Merkle proof nedir?

Merkle root, ağacın en tepesindeki tek hash değeridir ve alttaki tüm verileri temsil eder. Merkle proof ise belirli bir verinin bu köke ait olduğunu ağacın tamamını görmeden kanıtlamaya yarayan komşu hash’ler listesidir. Bitcoin’de Merkle root, 80 bayt uzunluğundaki blok başlığında saklanır.

Bir işlemin belirli bir blokta yer aldığını doğrulamak için ağacın tamamını incelemeye gerek yoktur. Sadece o işlemden köke uzanan yoldaki komşu hash’ler, yani Merkle proof yeterlidir. 

Binlerce işlem içeren bir blokta bile bu doğrulama yalnızca yaklaşık log₂N kadar hash gerektirir, örneğin dört bin işlemlik bir blokta on iki hash civarında bir kanıt yeterli olur. Bu özellik, mobil cüzdanların tüm blokzinciri indirmeden işlem doğrulaması yapmasına olanak tanıyan SPV (Simplified payment verification) yönteminin temelini oluşturur.

Blokzincirde Merkle ağacının avantajları

Merkle ağacının blokzincirlerde bu kadar yaygın kullanılmasının birkaç temel nedeni vardır. Veri bütünlüğü kapsamında bloktaki tek bir işlem değişse bile Merkle root tamamen değişir. Bu da manipülasyonu anında görünür kılar.

Merkle tree sayesinde cüzdanlar tüm bloğu indirmeden, sadece blok başlığı ve Merkle proof ile işlem doğrulayabilir. Bunun yanında iki veri kümesi arasındaki farkı bulmak için tüm veriyi değil, yalnızca ağaç dallarını karşılaştırmak yeterlidir.

Ayrıca gigabaytlarca veriyi karşılaştırmak yerine yalnızca 32 baytlık kök hash karşılaştırılır. Bu da ölçeklendirme için önemli bir unsurdur.

Bitcoin ve Ethereum’da Merkle tree kullanımı

Bitcoin’de her blok başlığında tek bir Merkle root bulunur ve bu root, bloktaki tüm işlemlerin özetidir. Tam düğümler bütün ağacı saklarken hafif cüzdanlar yalnızca blok başlıklarını tutar ve gerektiğinde Merkle proof isteyerek işlem doğrular. Bu sayede on altı yılı aşkın süredir büyüyen blok başlığı zinciri bile yalnızca birkaç on megabayt civarında kalır.

Ethereum ise klasik ikili Merkle ağacından farklı olarak Merkle Patricia Trie adı verilen bir yapı kullanır. Her Ethereum blok başlığında üç ayrı kök bulunur. Bunlar hesap bakiyelerini temsil eden state root, işlemleri temsil eden transactions root ve işlem sonuçlarını temsil eden receipts root olarak bilinir. Bu üçlü yapı, bir hesabın bakiyesini veya bir işlemin sonucunu tüm zinciri indirmeden doğrulamayı mümkün kılar.

Kripto para dünyasında Merkle ağacı kullanımı

Merkle ağacı blokzincir dışında da kripto para dünyasında sıkça kullanılır. En yaygın iki örnek, borsaların kullanıcı bakiyelerini kanıtladığı Rezerv Kanıtı (Proof-of-Reserves) ve token dağıtımlarında kullanılan Merkle airdrop yöntemleridir. Her ikisi de büyük veri kümelerini tek bir hash ile özetleyip gizliliği korur.

Rezerv Kanıtı’nda bir borsa, her kullanıcının bakiyesini bir yaprak node olarak Merkle ağacına ekler ve tek bir kök hash yayımlar. Kullanıcı, kendisine verilen Merkle proof ile bakiyesinin bu kökte yer aldığını doğrulayabilir ancak diğer kullanıcıların bakiyelerini göremez. 

Merkle airdrop’ta ise binlerce adres ve token miktarı doğrudan akıllı sözleşmeye yazılmaz. Bunun yerine yalnızca listenin Merkle root’u sözleşmeye kaydedilir ve her alıcı kendi adresini, miktarını ve Merkle proof’unu göndererek transferini talep eder. Sözleşme, gönderilen proof’u hesaplayıp kayıtlı kök ile karşılaştırır ve eşleşirse token’ları serbest bırakır. Bu yöntem, büyük ölçekli dağıtımlarda işlem ücretlerinden önemli ölçüde tasarruf sağlar.

Paribu

Türkiye’nin alanında öncü teknoloji şirketi ve lider kripto para işlem platformu.

 

MOBİL UYGULAMAMIZI İNDİRİN