Spread, bir kripto varlığın emir defterindeki en yüksek alış emri ile en düşük satış emri arasındaki farktır. Bu fark, komisyondan ayrı bir işlem maliyetidir ve her işlemde ödenir. Likidite arttıkça spread daralır, düşük hacimli varlıklarda ise genişler.
Spread, bir kripto varlığın emir defterinde görünen en yüksek alış (bid) fiyatı ile en düşük satış (ask) fiyatı arasındaki farktır. Bu fark, borsanın komisyonundan bağımsız, piyasanın kendi dinamiğinden doğan bir maliyettir. Türkçede alış-satış farkı veya makas aralığı olarak da anılır.
Bid, alıcıların ödemeye razı olduğu en yüksek fiyattır. Ask ise satıcıların kabul ettiği en düşük fiyattır. İkisi arasındaki boşluk, o an piyasada işlem yapmanın maliyetini gösterir.
Spread kavramı yalnızca kripto para piyasasına özgü değildir. Hisse senedi, döviz ve emtia piyasalarında da aynı mantıkla çalışır. Kripto para borsalarında ise bu fark, emir defterindeki alış ve satış sütunları arasındaki boşlukta doğrudan görülebilir.
Kripto para piyasasında spread nasıl oluşur?
Kripto para borsalarında spread, emir defterindeki alış ve satış emirlerinin eşleşmesinden doğar. Alıcılar belirli bir fiyattan almak, satıcılar ise başka bir fiyattan satmak ister. Aradaki boşluk dolmadığı sürece spread var olmaya devam eder.
Örneğin BTC-TRY paritesinde en yüksek alış emri 4.000.000 TL, en düşük satış emri ise 4.004.000 TL olsun. Bu durumda spread 4.000 TL’dir.
Bu boşluk, emir defterinin ortasında doğrudan görülebilir. Piyasa yapıcılar, emir defterine yeni emirler ekleyerek likidite sağlar. Piyasa alıcılar ise mevcut emirleri anında kabul eder. Maker ve taker arasındaki komisyon farkı ise spread’den ayrı bir konudur.
Kripto para piyasasının 7/24 açık olması da spread’i etkiler. Gece saatleri veya düşük işlem hacmi dönemlerinde alıcı ve satıcı sayısı azalır. Bu da boşluğun genişlemesine yol açabilir.
Spread nasıl hesaplanır?
Spread, en düşük satış fiyatından en yüksek alış fiyatının çıkarılmasıyla hesaplanır:
Spread = Ask − Bid.
Mutlak spread, farklı fiyat seviyesindeki varlıkları karşılaştırmak için tek başına yeterli değildir. 4.000 TL’lik bir spread, 4.000.000 TL’lik bir varlıkta küçük, 40.000 TL’lik bir varlıkta ise büyük sayılır. Bu yüzden yüzdesel hesaplama daha anlamlıdır.
Spread oranı (yüzdesel) nasıl hesaplanır?
Yüzdesel spread, mutlak spread’in ask fiyatına bölünüp yüz ile çarpılmasıyla bulunur:
Spread (%) = (Ask − Bid) / Ask × 100.
Düşük hacimli bir altcoin’de durum farklı olabilir. Örneğin bid 10,00 TL, ask 10,25 TL ise spread 0,25 TL ve yüzdesel spread yaklaşık %2,44’tür. Bu oran, büyük paritelere göre oldukça yüksektir ve düşük likiditenin bir göstergesidir.
Spread’i etkileyen faktörler nelerdir?
Spread sabit bir değer değildir. Birçok faktöre göre daralır veya genişler:
- Likidite: Alıcı ve satıcı sayısı arttıkça emir defteri kalınlaşır, spread daralır.
- İşlem hacmi: Yüksek hacimli paritelerde rekabet fazladır, bu da spread’i düşürür.
- Volatilite: Ani fiyat hareketlerinde piyasa yapıcılar risk almamak için emir aralığını genişletir.
- Piyasanın türü: Likidite havuzu üzerinden işlem yapan merkeziyetsiz borsalarda (DEX) spread yerine kayma mekanizması öne çıkar.
- Varlığın popülerliği: Bitcoin (BTC) ve Ethereum (ETH) gibi büyük hacimli varlıklarda spread genellikle dardır. Yeni listelenen veya düşük hacimli kripto varlıklarda ise geniş olabilir.
- Emir defteri derinliği: Farklı fiyat seviyelerinde bekleyen emir miktarı arttıkça büyük işlemler fiyatı daha az etkiler, bu da spread’in dar kalmasına yardımcı olur.
Bu faktörlerin çoğu birbiriyle bağlantılıdır. Yüksek likidite genellikle yüksek işlem hacmiyle birlikte gelir ve ikisi birden spread’i daraltır.
Emir defteri derinliği yalnızca en iyi alış ve satış fiyatını değil, o fiyatların altında ve üstünde bekleyen emir miktarını da ifade eder. Derin bir emir defterinde büyük bir işlem bile fiyatı fazla oynatmadan gerçekleşir. Sığ bir emir defterinde ise aynı büyüklükteki işlem, fiyatı hızla farklı seviyelere taşıyabilir.
Yüksek spread ve düşük spread ne anlama gelir?
Düşük spread, alış ve satış fiyatlarının birbirine yakın olduğu, genellikle likit piyasaları gösterir. Yüksek spread ise aradaki farkın büyük olduğu, düşük hacimli veya volatil piyasaları işaret eder. Hiçbir seviye tek başına iyi ya da kötü değildir. Bağlama göre değerlendirilir.
Düşük spread, işlem maliyetinin göreli olarak az olduğu anlamına gelir. Ancak bu tek başına bir piyasanın güvenilir olduğu anlamına gelmez.
Yüksek spread ise genellikle o varlığın az işlem gördüğünü gösterir. Büyük tutarlı işlemlerde bu fark daha da belirginleşir. Bu yüzden spread’i her zaman likidite ve işlem hacmiyle birlikte değerlendirmek gerekir.
Aynı kripto varlık, farklı borsalarda farklı spread seviyelerine sahip olabilir. Bir borsada işlem hacmi ve kullanıcı sayısı arttıkça o borsadaki emir defteri kalınlaşır ve spread daralma eğilimi gösterir. Bu yüzden aynı paritenin spread’i, borsadan borsaya değişebilir.
Spread ile slipaj (slippage) arasındaki fark nedir?
Spread ve slipaj sık karıştırılan iki kavramdır. Spread, emir defterindeki mevcut alış ve satış fiyatları arasındaki sabit farktır. Slipaj ise bir işlemin beklenen fiyatı ile gerçekleşen fiyatı arasındaki farktır.
Örneğin piyasa fiyatı 4.002.000 TL görünürken büyük bir alım emri verdiğinizde, emir defterindeki üst sıralar tükenip daha yüksek fiyatlı emirlerle eşleşilebilir. Bu durumda gerçekleşen ortalama fiyat, görülen fiyattan yüksek çıkar. Bu fark slipajdır, spread değildir.
Merkeziyetsiz borsalarda (DEX) durum biraz farklı işler. Burada emir defteri yerine bir likidite havuzu bulunur ve fiyat, havuzdaki dengeye göre otomatik hesaplanır. Havuz küçüldükçe slipaj da artar.
Spread işlem maliyetini nasıl etkiler?
Spread, doğrudan bir komisyon değildir. Ancak bir varlık hemen alınıp hemen satıldığında, aradaki fark nedeniyle ekonomik bir kayıp oluşur. Bu yüzden spread, toplam işlem maliyetinin bir parçası olarak değerlendirilir.
Piyasa emri verirken her zaman mevcut en iyi fiyattan işlem yapılır ve spread’in tamamı üstlenilir. Limit emri verirken ise fiyatı kullanıcı belirler. Emir, emir defterine eklenir ve spread’in kullanıcı lehine kullanılma ihtimali olur. Ancak emrin gerçekleşmesi garanti değildir.
Kısa vadeli ve sık işlem yapan yatırımcılar için spread, komisyonun yanında dikkate alınması gereken önemli bir maliyet kalemidir. Uzun vadeli tutan yatırımcılar için ise etkisi görece sınırlı değerlendirilebilir.
Spread, komisyondan ayrı düşünülse de aynı işlemin toplam maliyetini oluşturan iki bileşendir. İkisini birlikte hesaba katmak, gerçek işlem maliyetinin daha doğru görülmesini sağlar. Kripto para borsalarının çoğunda alış ve satış fiyatlarını borsa değil, kullanıcılar kendisi belirler. Bu yüzden borsa genellikle spread’den değil, işlem komisyonundan gelir elde eder.
