Blokzincir gezgini (blockchain explorer); blokzincir ağındaki işlemleri, cüzdan adreslerini ve blokları herkesin arayabildiği bir web arayüzüne dönüştüren araçtır. İşlem kimliği (TXID) ile bir transferin beklemede, başarılı veya başarısız olduğu görülür. Gezgin yalnızca okuma yapar, transferi iptal edemez ve cüzdana erişemez. Her ağın kendi gezgini bulunur ve sahte sitelere karşı resmi adreslerin kullanılması önem taşır.
Borsa, alım satım ve saklama hizmeti sunan bir kurumdur. Gezgin ise böyle bir hizmet vermez. Görevi, ağda zaten kayıtlı olan bilgiyi okunur kılmaktır.
Ethereum’un belgeleri gezginleri ağ verisine açılan bir geçit olarak tanımlar. Basit bir benzetmeyle gezgin, blokzincirin arama motorudur. Kargo takip kodu nasıl kargo firmasının sitesinde sorgulanıyorsa işlem kodu da gezginde sorgulanır.
Gezgin, blokzincirin şeffaflığını görünür kılar. Ethereum gibi kripto paralar için bu şeffaflık tasarımın parçasıdır ve her kayıt doğrulanabilir.
Blokzincir gezgini nasıl çalışır?
Gezgin yazılımı ağdaki düğümlerden veri alır, bu veriyi indeksler ve aranabilir bir arayüzde sunar. Orijinal blokzincir verisini kendisi barındırmaz. Kullanıcı bir işlem kimliği, adres veya blok numarası yazdığında gezgin, indekslediği kayıtlar içinde arama yapar.
Düğüm, ağa bağlı olan ve defterin bir kopyasını tutan bilgisayardır. Gezgin işletmecileri bu düğümlere programlama arayüzleri (API) aracılığıyla bağlanır.
Gezginler iki türde bulunur. Tek ağlı gezginler yalnızca bir blokzincirini tarar ve Etherscan buna örnektir. Çok ağlı gezginler birden fazla ağı tek arayüzde toplar. Blockchair bu gruba girer.
Blokzincir gezgini ne işe yarar?
Blokzincir gezgini transfer durumunu, adres geçmişini, ağ ücretlerini, token ve akıllı sözleşme verilerini doğrulamak için kullanılır. Veriler herkese açık olduğundan her kullanıcı aynı kayda ulaşır ve sonuçları kendisi kontrol eder.
Gezginler, blokzincir analiz araçlarının temel kategorilerinden biri olarak sınıflandırılır. Başlıca kullanım alanı transfer doğrulamadır. Borsadan veya cüzdandan gönderilen bir transferin ağa ulaşıp ulaşmadığı işlem kimliğiyle kontrol edilir. Ethereum belgeleri, gezginleri işlemlerin ilerleyişini izlemek için yaygın bir yer olarak tanımlar.
Gezgin adres geçmişini de gösterir. Bir cüzdan adresinin gelen ve giden transferleri ile token bakiyeleri görüntülenir. İşlem ücretleri bu sayfalarda yer alır. Bazı gezginler ağın güncel gas fiyatlarını da sunar.
Ethereum belgelerine göre gezginler toplam işlem sayısı, saniyedeki işlem sayısı ve toplam arz gibi ağ verilerini de sunar. Akıllı sözleşme ve token incelemesi de mümkündür. Kontrat adresi, toplam arz ve token sahibi sayısı gibi veriler görülür. Kontrat adresi gezginde doğrulanarak orijinal token ile taklidi de ayırt edilebilir.
Blokzincir gezgini ekranlarındaki temel veriler
Gezgin sayfaları ilk bakışta karmaşık görünür. Aslında birkaç temel alan, işlemin durumunu özetler.
- TXID (İşlem kimliği): Bir işleme verilen benzersiz koddur. Kargo takip koduna benzer. Ethereum belgelerine göre bu kod, işlem gönderildiğinde üretilen bir özettir.
- Cüzdan adresi: Transferin gönderildiği veya alındığı herkese açık adrestir. IBAN numarasına benzetilebilir.
- Blok yüksekliği: İşlemin kaydedildiği bloğun zincirdeki sıra numarasıdır.
- Onay sayısı: İşlemin bulunduğu bloğun üzerine eklenen blok sayısıdır. Sayı arttıkça işlemin geri alınma olasılığı düşer.
- İşlem ücreti ve gas: Transferin işlenmesi için doğrulayıcıya verilen ağ ücretidir. Ethereum gibi ağlarda bu ücret gas birimiyle hesaplanır.
- Durum (Status): İşlemin beklemede, başarılı veya başarısız olduğunu gösterir.
TXID ile transfer nasıl sorgulanır?
İşlem kimliği cüzdan veya borsa kaydından kopyalanır, doğru ağın gezginindeki arama kutusuna yapıştırılır. Açılan sayfada durum, blok, ücret ve onay sayısı okunur. Transferin ağda gerçekleşip gerçekleşmediği bu sayfadan net biçimde anlaşılır.
Sorgulama dört adımda yapılır. Önce işlem kimliği, transferin yapıldığı cüzdanın veya borsanın işlem geçmişinden kopyalanır. Ardından transferin gönderildiği ağa ait gezgin açılır. Ethereum için Etherscan, Solana için Solscan kullanılır. Sonrasında kimlik gezginin arama kutusuna yapıştırılır. Sonuç sayfasında durum, blok numarası, ücret ve onay sayısı kontrol edilir.
Başarılı durum, işlemin ağa kaydedildiğini gösterir. Alıcı kurumun bakiyeyi kendi sistemine yansıtması ise ayrı bir adımdır. Bu nedenle başarılı bir işlem, bakiyenin hemen görüneceği anlamına gelmez.
Beklemede durumu, işlemin henüz bir bloğa girmediğini anlatır. Yaygın neden düşük ücrettir. Ethereum belgelerine göre gezginler, gas fiyatına bağlı ortalama onay süresini de gösterir.
Bekleyen işlemler mempool adı verilen bir bekleme alanında durur.
Onay sayısının mantığı ise Bitcoin teknik makalesinde açıklanır. Üzerine blok eklendikçe saldırganın zinciri yakalama olasılığı üstel olarak düşer. Makaledeki hesaba göre saldırgan ağın %10’una sahipse beş blok sonrasında bu olasılık %0,1’in altına iner.
Popüler gezginler ve ağlara göre farklar
Her blokzincirin veri yapısı farklıdır. Bu nedenle çoğu ağın kendi gezgini bulunur. Yanlış gezginde yapılan arama sonuç döndürmez. Ethereum belgeleri Etherscan ve Blockchair gibi birçok gezgini listeler.
Bitcoin (BTC) ağında mempool.space ve Blockchain.com sık kullanılır. Ethereum (ETH) ağında en bilinen gezgin Etherscan’dir. BNB Smart Chain için BscScan, TRON (TRX) için TRONSCAN öne çıkar.
Solana (SOL) ağında Solscan ve Solana Explorer kullanılır. Blockchair ise birden fazla ağı tek arayüzde kapsayan çok ağlı bir örnektir.
Blockchain explorer kullanırken dikkat edilmesi gerekenler
Blockchain explorer’lar güçlü araçlardır ancak sınırları vardır. Aşağıdaki noktalar hem güvenlik hem de doğru yorumlama açısından önem taşır.
- Doğru ağ seçimi: Transfer hangi ağda yapıldıysa o ağın gezgini kullanılır. İşlem kimliği ile cüzdan adresi de birbirine karıştırılmaz.
- Sahte siteler: ABD Federal Soruşturma Bürosu (FBI) uyarısında, kripto borsalarını taklit eden ve adresi küçük sapmalar içeren alan adlarına dikkat çekilmiştir. Resmi gezgin adreslerinin yer imine eklenmesi yaygın bir önlemdir.
- Gizli bilgiler: Private key veya seed phrase hiçbir gezgine girilmez. Gezgin yalnızca okuma yapar ve bu bilgileri istemez.
