Spot piyasa, bir varlığın güncel piyasa fiyatı üzerinden alınıp satıldığı ve mülkiyetin alıcıya geçtiği piyasadır. Hisse senedi, döviz, altın ve kripto para spot piyasada işlem görür. Standart spot işlemde kaldıraç ve zorunlu pozisyon kapatma (likidasyon) bulunmaz.
Spot piyasa, finansın en eski ve en yalın işlem biçimlerinden biridir. Bir varlık o anki piyasa fiyatı üzerinden alınır ya da satılır. Mülkiyet de alıcıya geçer. Döviz bürosunda dolar almak ile kripto para borsasında Bitcoin (BTC) satın almak aynı mantığa dayanır.
Spot işlem ne demek, spot piyasadan farkı nedir?
Spot piyasa, varlıkların güncel fiyattan alınıp satıldığı pazardır. Spot işlem ise bu pazarda yapılan tekil alım ya da satımdır. Mülkiyet alıcıya geçer ve fiyat anlık arz ve talebe göre oluşur. Piyasada bu yapı nakit piyasa olarak da adlandırılır.
Spot fiyat, varlığın o anda alınıp satılabildiği güncel fiyattır. Spot piyasa ise bu fiyatın oluştuğu ortamdır. İki kavram birbirine yakın olsa da aynı şey değildir.
Spot işlemler her zaman anlık piyasa fiyatından gerçekleşmez. Piyasa emri güncel en iyi fiyattan çalışır. Limit emir ise belirlenen fiyata ulaşıldığında gerçekleşir. İkisi de spot işlemdir çünkü varlığın kendisi el değiştirir.
Türkiye’deki yatırım sözlüklerinde spot piyasa, fiyatın işlem gününde belirlendiği ve takasın en geç iki iş günü içinde yapıldığı piyasa olarak tanımlanıyor. Bu tanım özellikle hisse senedi ve döviz gibi geleneksel piyasalar için geçerlidir.
Finansal piyasalarda spot piyasa örnekleri
Spot piyasa tek bir borsayı ya da ürünü anlatmaz. Pek çok varlık sınıfında spot işlem yapılır. Borsa İstanbul pay piyasasında hisse senedi alım satımı, bankadan ya da döviz bürosundan dolar veya euro almak ve kuyumcudan gram altın satın almak spot işlemdir. Kripto para borsasında BTC-TL çiftinde Bitcoin almak da aynı kapsama girer.
Hisse senedinde takas süresi önemli bir ayrıntıdır. Borsa İstanbul’un duyurusuna göre pay piyasasında işlemler, işlem gününü takip eden ikinci iş günü (T+2) takas edilir. ABD ise 28 Mayıs 2024’te bir iş günü olan T+1 sistemine geçmiştir.
Borsa İstanbul da Ağustos 2025 tarihli duyurusunda T+1 geçiş çalışmalarının 31 Aralık 2026’ya kadar tamamlanmasını istemiştir.
Kripto para borsalarında bu bekleme çoğunlukla yoktur. Alınan varlık işlem tamamlandığında hesap bakiyesinde görünür.
Kripto para piyasasında spot işlem nasıl çalışır?
Kripto para borsasında alıcı ve satıcıların emirleri emir defterinde (order book) eşleşir. İşlem çifti hangi varlığın hangisiyle alınıp satıldığını belirler. Emir gerçekleştiğinde satın alınan kripto varlık kullanıcının hesap bakiyesine yansır. Fiyat, bekleyen alış ve satış emirlerinin dengesiyle oluşur.
Spot işlemde sık geçen birkaç temel kavram vardır. İşlem çifti, BTC-TL örneğinde olduğu gibi bir varlığın başka bir varlık karşısındaki fiyatını gösterir. Piyasa emri karşı taraftaki en iyi fiyatlı emirlerle hemen eşleşirken limit emir belirlenen fiyata ya da daha iyi bir fiyata ulaşıldığında gerçekleşir.
Spread, en iyi alış ve satış fiyatları arasındaki farktır. Likidite ise bir varlığın fiyatı fazla etkilemeden alınıp satılabilme kolaylığını ifade eder.
Merkezi kripto para borsalarında eşleşme genellikle borsanın kendi kayıt sisteminde yapılır. Bu nedenle her spot işlem doğrudan blokzincire yazılmaz. Merkeziyetsiz borsalarda (DEX) ise işlemler akıllı sözleşmeler üzerinden gerçekleşir.
Spot piyasada düzenli alım (DCA) ve uzun vadeli elde tutma (HODL)
Spot piyasada sık anılan iki yöntem vardır. Düzenli alım, fiyata bakmaksızın belirli aralıklarla sabit tutarda alım yapılmasıdır. İngilizce adıyla dolar maliyet ortalaması (DCA) olarak bilinir. Uzun vadeli elde tutma ise alınan varlığın uzun süre satılmadan saklanması anlamına gelir ve HODL kısaltmasıyla anılır.
Düzenli alımda amaç, tek bir fiyat seviyesine bağımlılığı azaltmaktır. Örneğin her ay ₺1.000 değerinde aynı varlığı almak bu yönteme örnektir. İki yöntem de getiri garantisi sunmaz ve spot işlemin risklerinden bağımsız değildir.
