Gelişen her piyasada işlem gerçekleştiren ve likidite için çok önemli olan iki tür piyasa katılımcısı vardır: piyasa yapıcılar (maker) ve piyasa alıcılar (taker).
Her bir piyasa katılımcısı bu kategorilerden en az birine dahildir. Piyasa alıcı ve piyasa yapıcıların varlığı, güçlü işlem platformlarını, zayıf platformlardan ayıran önemli göstergeler arasında yer alır.
Kripto para borsalarında her işlemin iki tarafı vardır: emir defterine yeni emir ekleyerek likidite sağlayan piyasa yapıcı (maker) ve mevcut emirleri anında tüketip likiditeyi kullanan piyasa alıcı (taker). Maker olarak işlem yapmak genellikle daha düşük komisyon anlamına gelir. Taker ise anında işlem garantisi sunar.
Piyasa yapıcılar (Maker)
Piyasa yapıcılar, bir varlığı genellikle mevcut olan en iyi tekliften almaya veya satmaya çalışan kişilerdir. Böylece mevcut son fiyata yansıyan bir piyasa oluştururlar. Piyasa yapıcılar çoğu zaman alım ya da satım yapmaya isteklidir ancak aşırı dalgalanma dönemlerinde geri adım atma eğilimi gösterebilirler. Hemen gerçekleştirilmeyen alım ya da satım emirleri oluştururlar. Genellikle büyük hacimli işlem yapan trader’lar veya kurumlar, bu tanıma uyan yatırımcılardır.
Örneğin Bitcoin o an 3.450.000 TL’den işlem görüyor olsun. Maker 3.400.000 TL’den alış emri girer. Bu fiyatla anında eşleşecek bir satış emri olmadığı için emir defterine eklenir ve bekler.
Piyasa alıcılar (Taker)
Piyasa alıcılar, en iyi teklif ya da alış fiyatından işlem yapmakla daha az ilgili olan bunun yerine, piyasa yapıcılar tarafından girilen emirleri gerçekleştiren yatırımcılardır.
Piyasa alıcıları, bir işleme girmek veya mevcut bir pozisyonu kapatmak istediklerinde makul bir fiyatın mevcut olması için likiditeye ihtiyaç duyar. Piyasa yapıcılara kıyasla, pozisyonlarını daha az sıklıkta kapatma eğiliminde olurlar. Bu nedenle genellikle alım satım maliyetleri konusunda daha az endişe duyarlar.
Örneğin Bitcoin 3.450.000 TL’den işlem görüyor ve kullanıcı o fiyattan hemen alım yapmak istiyor olsun. Taker bu noktada piyasa emri verir, işlem anında gerçekleşir.
Aralarında nasıl bir ilişki var?
Piyasa yapıcılar ve piyasa alıcılar arasındaki ilişki simbiyotiktir. Gelişmek için her birinin diğerine ihtiyacı vardır. Sık sık alım satım yapan bazı piyasa alıcıları olsa da piyasa yapıcılar, işlerinin doğası gereği hacim ve işlem sayısı bakımından çok daha aktif olma eğilimindedir.
Bu ilişkiyi basit bir benzetmeyle anlamak kolaylaşır. Piyasa yapıcı, marketteki raflara ürün dizen tedarikçidir. Piyasa alıcı ise raftan ürünü alıp kasaya giden müşteridir. Tedarikçi olmadan raf boş kalır; müşteri olmadan raf dolup taşar ama hiçbir işlem gerçekleşmez.
Maker-taker ilişkisi ve likidite
Likidite, bir kripto varlığın fiyatı önemli ölçüde değiştirmeden ne kadar hızlı alınıp satılabildiğini ifade eder. Yüksek likidite dar spreadler, kolay işlem ve istikrarlı fiyatlar anlamına gelir.
Maker’lar emir defterine yeni emirler ekleyerek likidite sağlar. Taker’lar ise mevcut emirleri eşleştirerek bu likiditeyi tüketir. Borsanın sağlığı her iki tarafın da aktif olmasına bağlıdır.
Düşük likiditeli piyasalarda tek bir büyük emir fiyatı çarpıcı biçimde değiştirebilir. Bu nedenle borsalar, emir defterini besleyen maker’ları komisyon avantajıyla teşvik eder.
Maker-taker ilişkisi ve emir defteri
Emir defteri, bir borsadaki tüm bekleyen alım ve satım emirlerinin fiyat sıralamasıyla listelendiği dijital kayıttır. Maker’lar bu deftere yeni emirler ekler. Taker’lar ise var olan emirleri eşleştirerek defterden siler.
Emir defterinin iki tarafı vardır: alış emirleri (bid) ve satış emirleri (ask). En yüksek alış teklifi ile en düşük satış teklifi arasındaki fark ise spread olarak adlandırılır. Borsalar bu spread’den ve uyguladıkları komisyondan gelir elde eder.
Maker’lar emir defterini doldurarak bu aralığı daraltır, piyasayı daha verimli hâle getirir. Bir borsa için dolu bir emir defteri, kullanıcıların istediği fiyatı daha kolay bulmalarını sağlar ve borsayı daha rekabetçi kılar.
Limit ve piyasa emirleriyle maker-taker ilişkisi
En yaygın yanılgı şudur: “Limit emir her zaman maker’dır.” Bu doğru değildir.
- Piyasa emri: Her zaman taker’dır. Mevcut en iyi fiyattan anında eşleşir ve emir defterindeki likiditeden pay alır.
- Limit emir (bekleyen): Girdiğiniz fiyat o an emir defterinde karşılık bulamıyorsa maker olursunuz. Emir defterini beslersiniz.
- Limit emir (anında eşleşen): Girdiğiniz limit fiyat mevcut bir emirle anında eşleşiyorsa taker sayılırsınız. Fiyat belirlemiş olmanız rolünüzü değiştirmez; belirleyici olan eşleşmenin o an gerçekleşip gerçekleşmediğidir.
Maker ve taker komisyonları neden farklı?
Kripto para borsaları, piyasa yapıcılara daha düşük komisyon uygular. Bunun temel nedeni, maker’ların borsanın işler hâlde kalmasını sağlayan likiditeyi sunmasıdır. Taker’lar ise bu likiditeden anlık olarak yararlandıkları için daha yüksek komisyon öder.
Piyasa yapıcılığı faaliyetinde bulunanların MASAK kısıtlamalarına tabi olmaması
28 Haziran 2025 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan 29 sıra nolu Mali Suçları Araştırma Kurulu Genel Tebliği’nde platformların her kripto varlık transferinde uygulamak zorunda oldukları iki temel kısıtlamayı belirli koşullar altında piyasa yapıcı müşterilere uygulamayabilecekleri belirtilmiştir. Bu iki kısıtlama 48/72 saatlik bekleme sürelerini ve stablecoin transfer limitlerini kapsar.
