Likidite, kripto paralar gibi finansal ürünlerin fiat (itibari) paraya çevrilebilme kolaylığını ölçmek için kullanılan bir kavramdır. Geleneksel piyasalarda da likidite kavramına yer verilir.
Kripto para piyasalarında likidite ne kadar alıcı ve satıcının olduğuna bağlıdır. İşlemlerin ne kadar kolay tamamlanabildiğinden de etkilenir. Böylece alım veya satım yapmak isteyen kullanıcılar o anki piyasa fiyatına yakın işlemler gerçekleştirebilirler. Genel çerçevede Bitcoin ve Ethereum gibi piyasa değeri ve işlem hacmi yüksek olan kripto paraların likiditesi de yüksektir.
Buradaki mantık oldukça basittir. Bir kripto para piyasasında ne kadar çok alıcı ve satıcı varsa onları birbirleriyle eşleştirmek de o kadar kolay olacaktır. Emirlerin eşleşmesinin kolaylığı da işlemlerin kolay sonuçlandırılmasına yardımcı olur.
Kripto piyasasında likidite nasıl işler?
Kripto piyasasında likiditeyi merkezi borsalarda emir defteri, merkeziyetsiz borsalarda ise likidite havuzları sağlar. Emir defterinde alım (bid) ve satım (ask) emirleri eşleşir. Bu emirler arasındaki fark spread olarak adlandırılır.
Merkezi borsalarda (CEX) likiditeyi emir defteri sağlar. Alıcılar bid, satıcılar ise ask fiyatı üzerinden emir girer. Bu emirler eşleştiğinde işlem gerçekleşir. Emir defterinin farklı fiyat seviyelerindeki emir yoğunluğuna piyasa derinliği denir.
Piyasa derinliği arttıkça büyük emirler bile fiyatı çok az etkiler. Sığ bir emir defterinde ise orta büyüklükteki bir emir dahi fiyatı sıçratabilir. BTC/USDT gibi yüksek hacimli işlem çiftlerinde derinlik genellikle güçlüdür.
Düşük likidite
Piyasa değeri ve işlem hacmi yüksek olmayan kripto paraların düşük likiditesi olduğu söylenir. Bu kripto paralarda yüksek fiyat dalgalanmaları görülebilir. Bunun sebebi ise çok fazla alım satım yapan olmadığı için en ufak bir işlemin fiyata çok daha fazla etki edebilecek olmasıdır.
Örneğin günlük 20.000 dolarlık işlem hacmi olan bir kripto paranın kullanıcısı 5.000 dolar değerinde varlık satışı gerçekleştirmek isterse fiyat bundan yüksek likidite olan piyasalara göre çok daha fazla etkilenir. Bu da fiyatta düşüşe sebep olur.
Yüksek likidite
İşlem hacmi ve piyasa değeri yüksek olan kripto paralar yüksek likiditeye sahiptir. Bir başka deyişle o kripto parada aktif olarak alım satım yapılıyordur. Bu emir defterinin derinliğinden de gözlemlenebilir. Emirler hızlıca açılıp kapatılabildiği için varlığın piyasa fiyatına yakın işlem yapabilmek de düşük likiditeli piyasalara göre daha mümkündür.
Düşük likiditesi olan varlıkların aksine 5.000 dolarlık bir satış fiyatı o kadar ciddi etkilemeyebilir. Genelde yüksek likiditesi olan kripto paraların fiyatlarını balinaların işlemleri etkiler.
Kripto paralarda likiditenin önemi
Kripto paralarda likiditenin önemi üç ana başlık altında özetlenebilir.
- Kolay ve hızlı alım satım: Likiditenin yüksek olduğu varlıklarda işlemler hızlıca kapatılabilir. Çünkü emirlerin eşleştirilebilmesi için piyasada yeterli alıcı ve satıcı bulunur. Aynı zamanda işlemin hızlı gerçekleştirilebilmesi sayesinde varlığın o anki fiyatına yakın işlemler gerçekleştirilebilir.
- Volatilite: Yüksek likiditenin olması işlem hacminin de yüksek olduğu anlamına gelir. İşlem hacminin yüksek olduğu piyasalarda daha az volatilite görülür. Yani kripto para alım satımlardan yüksek volatiliteli piyasalarda olduğu kadar çok etkilenmez.
- Spread’ler: Spread kavramı bid (alış) ve ask (satış) arasındaki farkla hesaplanır. En yüksek alış fiyatıyla en düşük satış fiyatı arasındaki fark bid-ask spread’ini gösterir. Likidite yüksek olduğunda spread daha dardır. Böylece alış ve satış arasındaki uçurum daha azdır.
Liq olmak ne demek?
İngilizce ayrımına bakıldığında likiditasyon ve likidite anlam olarak biraz daha farklı yorumlanabilir. Likidite fiat paraya çevrilebilme kolaylığıdır. Bir varlığın emir defteri ne kadar derinse ve alıcıların ve satıcıların sayısı birbirine ne kadar yakınsa likidite de o kadar iyi durumda demektir.
Likiditasyon ise fiyatın kullanıcıya karşı hareket etmesi olarak düşünülebilir. Genellikle vadeli işlem piyasalarında gözlemlenir ancak spot piyasalarda da karşılaşmak mümkündür.
Likidite nasıl ölçülür?
Likiditeyi ölçmek için birkaç farklı gösterge birlikte değerlendirilir. Aşağıdaki unsurlar en yaygın kullanılan ölçütlerdir:
- İşlem hacmi: Belirli bir sürede gerçekleşen toplam alım satım miktarıdır.
- Bid-ask spread: Alış ve satış fiyatları arasındaki farktır; dar spread yüksek likidite göstergesidir.
- Emir defteri derinliği: Farklı fiyat seviyelerindeki emir yoğunluğunu gösterir.
- Fiyat etkisi: Belirli büyüklükteki bir emrin piyasa fiyatını ne kadar hareket ettirdiğini ölçer.
Yüksek işlem hacmi genellikle likiditenin bir göstergesidir ancak tek başına yeterli değildir. Hacim yüksek olsa bile emir defteri sığ olabilir ve büyük emirler yine de fiyatı hareket ettirebilir. Bu yüzden işlem hacmi ile likidite aynı şey değildir.
Piyasa mikroyapısı üzerine yapılan bir illikidite araştırmasına göre fiyat hareketi ile işlem hacmi arasındaki oran, likiditeyi ölçmek için kullanılabilir. Bu orana dayalı ölçütler, likiditeyi tek bir sayıya indirgemek için geliştirilmiştir. Bu tür ölçütler, bir varlığın belirli bir işlem hacmi karşısında fiyatının ne kadar hareket ettiğini gösterir. Oran ne kadar düşükse likidite o kadar yüksek kabul edilir.
Likidite havuzu (Liquidity pool) nedir?
Likidite havuzu (Liquidity pool), merkeziyetsiz borsalarda emir defteri yerine kullanılan, kullanıcıların kripto varlıklarını kilitleyerek oluşturduğu bir fon havuzudur. Fiyatlar otomatik piyasa yapıcı (AMM) adı verilen bir algoritma tarafından belirlenir.
Kullanıcılar bir işlem çiftindeki iki varlığı belirli bir oranda havuza yatırarak likidite sağlayıcısı (Liquidity provider) olur. LP’ler karşılığında işlem ücretlerinden pay alır. Geçici kayıp araştırmasına göre LP’ler bu gelirin karşılığında varlık fiyatları havuz dışındaki piyasadan saptığında geçici kayıp (Impermanent loss) riskiyle karşılaşabilir.
AMM modeli merkezi bir emir defteri gerektirmez. Bunun yerine matematiksel bir formül, havuzdaki varlık miktarına göre fiyatı otomatik olarak ayarlar. Bu sayede likidite hiçbir zaman tamamen tükenmez ancak fiyat, havuzdaki arz-talep dengesine göre değişebilir.
