Dijital para birimi, yalnızca elektronik olarak kullanılabilen bir para türüdür. Banknotların ve madeni paraların aksine, dijital para birimi fiziksel formda mevcut değildir. Akıllı telefonlar, tabletler, bilgisayarlar veya internet gibi teknolojileri kullanarak, kullanıcılar veya varlıklar arasında dijital para birimleri aktarılabilir.
Dijital para birimleri, geleneksel parada olduğu gibi, mal ve hizmet satın almak için ya da yalnızca sosyal ağ veya çevrimiçi oyunlarda değerlendirmek gibi belirli amaçlar için kullanılabilir.
Buna dijital para, sanal para, sanal para birimi veya siber para deriz. Bununla birlikte, dijital paranın anlamı, kimin yazdığına veya konuştuğuna bağlı olarak değişkenlik gösterebilir.
Dijital para birimleri, herhangi bir standart fiat para birimi gibi, mal satın almak ve hizmetler için ödeme yapmak için kullanılabileceği gibi, kullanımı sadece belirli oyun siteleri veya sosyal ağlar gibi çevrimiçi topluluklar arasında sınırlı olanları da vardır.
Dijital para birimleri, fiziksel para biriminin sahip olduğu tüm yapısal özelliklere sahiptir ve desteklenen cihazlara ve ağlara bağlandığında sınırlar ötesi ödeme yapmak için anlık işlemlere izin verir.
Örneğin, bir Amerikan vatandaşı Singapur’da ikamet eden bir kişiye dijital para biriminde ödeme yapabilir. Ancak her ikisi de dijital para biriminde işlem yapmak için aynı ağa bağlanmak durumundadır.
Dijital para birimleri birçok avantaj sunar. Dijital para birimlerindeki ödemeler, herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadan doğrudan işlem yapan taraflar arasında yapıldığından, işlemler genellikle anlık ve düşük maliyetlidir. Bu, bankaları veya takas merkezlerini içeren geleneksel ödeme yöntemlerine kıyasla daha uygun bir ücret karşılığında gerçekleşir. Dijital para temelli elektronik işlemler, işlemlerde gerekli kayıt tutma ve şeffaflığı da beraberinde getirir.
Dijital para birimleri sanal para ve kripto paraların bir üst kümesi olarak kabul edilebilir.
Bir ülkenin merkez bankası tarafından düzenlenmiş bir biçimde çıkarılırsa buna “Merkez Bankası Dijital Para Birimi (“Central Bank Digital Currency” ya da “CBDC”)” denir. Pek çok ülke fiat para birimlerinin dijital bir versiyonunu başlatmayı planlamaktadır.
Dijital para türleri nelerdir?
Dijital paralar; merkez bankası dijital paraları, elektronik para bakiyeleri, kripto varlıklar ve sanal para birimleri olmak üzere dört ana başlıkta incelenebilir. Bu kategoriler bazı kaynaklarda farklı şekilde sınıflandırılabilir çünkü tanımlar henüz tam olarak standartlaşmamıştır.
Merkez bankası dijital parası (CBDC), bir ülkenin merkez bankası tarafından çıkarılan, yasal para biriminin dijital biçimidir. Elektronik para ise banka hesapları ve dijital cüzdanlarda tutulan bakiyelerdir. Bir fon karşılığında ihraç edilir ve elektronik ortamda saklanır. 6493 sayılı Kanun bu yapıyı düzenler.
Kripto varlıklar, dağıtık defter teknolojisi kullanılarak oluşturulan, merkezi bir otoriteye bağlı olmayan dijital varlıklardır. Bitcoin ve Ethereum en bilinen örneklerdir.
Son olarak sanal para birimleri, genellikle belirli bir oyun veya platform ekosisteminde geçerli olan, gerçek ekonomiyle bağlantısı sınırlı dijital değerlerdir.
Dijital para nasıl çalışır?
Dijital para, bir hesap veya cüzdan üzerinde elektronik kayıt olarak tutulur. Transfer işlemi, gönderen ile alıcı arasındaki bakiyenin güncellenmesiyle gerçekleşir. Merkez bankası dijital paraları ve elektronik paralar merkezi sunucularda kayıt altına alınırken kripto varlıklar dağıtık defter üzerinde doğrulanır. Her iki yöntem de sonuçta elektronik bir mutabakat sürecine dayanır.
Merkezi sistemlerde bir banka veya kurum, hesap hareketlerini tek bir veri tabanında tutar ve doğrular. Dağıtık defter sistemlerinde ise doğrulama, ağdaki birçok katılımcı tarafından ortaklaşa yapılır. Bitcoin ağı gibi yapılarda herkes katılabilirken diğer yapılarda katılımcılar önceden belirlenir.
Kullanıcı tarafında süreç genellikle bir hesap veya cüzdan açmakla başlar. Ardından bakiye yüklenir ve bu bakiye telefon, kart veya bilgisayar üzerinden transfer edilebilir.
Kripto para bir dijital para mıdır?
Evet, kripto para da elektronik ortamda var olduğu için dijital paranın bir alt kümesi sayılır. Ancak bunun tersi doğru değildir. Yani her dijital para kripto para değildir. Bu ayrımın önemi 7518 sayılı Kanun ile kripto varlık tanımının mevzuata girmesiyle daha da netleşmiştir.
Dijital para, elektronik para ve sanal para aynı şey mi?
Hayır, üç kavram birbirinin yerine kullanılamaz. Elektronik para, 6493 sayılı Kanun’a göre bir fon karşılığında ihraç edilen ve elektronik ortamda saklanan parasal değerdir. Sanal para ise genellikle kapalı bir ekosistemde geçerli olan ve gerçek ekonomiyle sınırlı bağlantısı bulunan dijital bir değerdir. Dijital para, bu iki kavramı da kapsayan daha geniş bir terimdir.
Elektronik para kuruluşları Türkiye’de TCMB’nin belirlediği kurallar çerçevesinde faaliyet gösterir. Sanal para kavramı ise daha çok oyun içi krediler, platform puanları ve kapalı sistem bakiyeleri için kullanılır.
