Rollup, işlemleri Ethereum gibi ana blokzincirin dışında toplu olarak işleyen ve sonuçları sıkıştırılmış biçimde ana ağa yazan bir Katman-2 (Layer-2) ölçeklendirme çözümüdür. Amaç, ağ tıkanıklığını ve işlem ücretlerini azaltırken güvenliği ana ağdan sağlamaktır. Optimistic rollup işlemleri aksi kanıtlanana kadar geçerli sayar. ZK rollup ise her pakete kriptografik bir geçerlilik kanıtı ekler.
Rollup neden gerekli?
Ethereum ana ağı her işlemi tüm node’lara doğrulattığı için sınırlı sayıda işlem alabilir. Talep arttığında gas ücretleri yükselir ve ağ tıkanır. Rollup, hesaplama yükünü ana ağın dışına taşıyarak hem kapasiteyi artırır hem de işlem başına maliyeti düşürür.
Blokzincirlerde ölçeklenebilirlik, güvenlik ve merkeziyetsizlik arasında bir denge kurmak gerekir. Katman-2’nin temel amacı, merkeziyetsizlikten ve güvenlikten ödün vermeden saniyedeki işlem sayısını artırmaktır. Rollup’lar bu amaca hizmet eden Katman-2 türleri arasında en bilinen kategoridir.
Rollup nasıl çalışır?
Rollup’ta işlemler Katman-2 üzerinde yürütülür, paketler hâlinde toplanır ve sıkıştırılır. Ardından paketin verisi ya da kanıtı Katman-1’e gönderilir. Ana ağdaki akıllı sözleşme bu bilgiyi kaydeder ve sonucu doğrular. Süreç adım adım şöyle işler:
- İşlemin gönderilmesi: Kullanıcı işlemi rollup ağına iletir.
- Sıralama ve yürütme: Sıralayıcı (sequencer) işlemleri toplar, sıralar ve yürütür.
- Paketleme: Yüzlerce işlem tek bir pakete (batch) dönüştürülür ve sıkıştırılır.
- Ana ağa yazım: Paketin verisi ve yeni durum kökü (state root) Ethereum’a gönderilir.
- Doğrulama: Ana ağdaki akıllı sözleşme sonucu kabul eder ya da kanıtını doğrular.
Rollup güvenliği, işlem verisinin ana ağda herkes tarafından erişilebilir olmasına dayanır. Aksi hâlde operatör kritik veriyi saklayarak kullanıcıların durumu doğrulamasını engelleyebilir.
Optimistic rollup ve ZK rollup arasındaki farklar
Rollup’lar işlemlerin doğruluğunu nasıl kanıtladıklarına göre ikiye ayrılır. Bunlar optimistic rollup ve ZK (Zero-knowledge) rollup olarak bilinir. İkisi de işlemleri ağ dışında yürütür ve veriyi Ethereum’a yazar. Fark, doğruluğun ne zaman ve nasıl gösterildiğinde ortaya çıkar.
Optimistic rollup, gönderilen paketi aksi kanıtlanana kadar geçerli sayar. İsmi bu iyimser varsayımdan gelir. Paket Ethereum’a yazıldıktan sonra bir itiraz süresi (challenge period) başlar. Bu sürede herkes sahtekârlık kanıtı (fraud proof) hesaplayarak sonuca itiraz edebilir.
Büyük optimistic rollup’larda itiraz süresi yaklaşık bir haftadır. Bu nedenle optimistic rollup’tan Ethereum’a yapılan çekimler, itiraz süresi dolana kadar kesinleşmez. Arbitrum, Optimism ve Base bu türün bilinen örnekleridir.
ZK rollup ise her paket için kriptografik bir geçerlilik kanıtı (validity proof) üretir. ZK rollup node’larının durumu güncellemek için bu kanıtı sunması gerekir. Kanıt Ethereum’daki sözleşme tarafından doğrulandığında işlemler kesinleşir. Bu nedenle ZK rollup’tan ana ağa çıkışlarda bekleme süresi yoktur. Çıkış işlemleri, kanıt doğrulanır doğrulanmaz yürütülür.
Ancak kanıt üretimi yüksek hesaplama gücü gerektirir ve EVM uyumu sağlamak görece zordur. zkSync, Starknet, Scroll ve Linea bu türün bilinen örnekleridir.
Rollup ile sidechain arasındaki fark nedir?
Rollup güvenliğini ana ağdan miras alır. Sidechain ise kendi konsensüs mekanizmasına ve güvenlik modeline sahiptir. Rollup işlem verisini ana ağa yazdığı için durum oradan doğrulanabilir. Sidechain’de bu garanti, ayrı zincirin güvenliğine bağlıdır.
Rollup’lar işlem verisini Katman-1’e yazarak Ethereum’un güvenliğini miras alır. Sidechain ve validium’lar ise Ethereum’a paralel çalışan yapılar olarak ayrı bir notta ele alınır.
Katman-2 ile rollup arasındaki ilişki de sık karıştırılır. Katman-2 geniş bir kategoridir. Rollup ise bu kategorinin bir türüdür.
