Black Swan, öngörülmesi neredeyse imkânsız olan, gerçekleştiğinde piyasaları altüst eden ve sonradan herkesin “belliydi” dediği nadir olaylardır. Kavramı Nassim Nicholas Taleb popülerleştirmiştir. Mt. Gox, Terra/LUNA ve FTX en bilinen örneklerdir.
Bir diğer deyişle Black Swan, geçmiş verilere bakarak öngörülemeyen, gerçekleştiğinde büyük etki yaratan ve sonradan açıklanabilir görünen nadir olaydır. Finansal piyasalarda bir çöküşü, bir iflası veya ani bir güven kaybını tanımlar. Kısacası kimsenin beklemediği ama birçok şeyi değiştiren olaylardır.
Nassim Nicholas Taleb, bir olayın Black Swan sayılması için üç temel özellik taşıması gerektiğini söyler. Bunların ilki öngörülemezliktir. Olayın geçmiş verilerle açıklanamayan aykırı bir durum olması gerekir. İkincisi etkisinin büyüklüğüyle ilgilidir. Bu olaylar gerçekleştiğinde ekonomik veya toplumsal olarak büyük sonuçlara yol açar. Sonuncusu ise geriye dönük rasyonalizasyondur. Olay bittikten sonra insanların aslında belli olduğunu düşünmeye başlamasıdır.
Black Swan kavramının kökeni
Kavramın adı yüzlerce yıl öncesine dayanır. Avrupa’da uzun süre tüm kuğuların beyaz olduğu düşünülmüştür. Kimse aksini görmediği için siyah kuğu imkânsız kabul edilmiştir.
1697 yılında Hollandalı kâşifler Avustralya’da siyah kuğular görmüştür. Böylece tek bir gözlem, yüzyıllardır kesin sanılan bir kuralı yıkmıştır. O günden sonra siyah kuğu, imkânsız sanılan şeyin gerçekleşmesi için bir metafora dönüşmüştür.
Taleb bu metaforu finans dünyasına taşımıştır. Kitabı, nadir olayların dünyayı sandığımızdan çok daha fazla şekillendirdiğini savunur. Ona göre geleneksel tahmin modelleri, dünyanın öngörülebilir ilerlediğini varsaydığı için bu olayları hep gözden kaçırır.
Kripto piyasaları ve Black Swan olayları
Kripto piyasası 7/24 açıktır ve protokoller birbirine bağlıdır. Bu yüzden şoklar geleneksel piyasalara göre daha hızlı ve sert yayılır.
Örneğin akıllı sözleşmelerin kodlarında tek bir açık, dakikalar içinde büyük kayıplara yol açabilir. Aynı zamanda panik anlarında alıcı bulmak zorlaşır. Derinlik azaldıkça da fiyatlar sert şekilde düşebilir. Bu sebeple kripto piyasalarında kullanıcılar black swan olaylarına dikkat etmeye çalışır.
Kripto tarihindeki büyük Black Swan örnekleri
Kripto kısa geçmişine rağmen birden fazla büyük şok yaşamıştır. Aşağıdaki dört olay, sektörün en çok konuşulan Black Swan örnekleridir.
Mt. Gox (2014)
Mt. Gox, döneminin en büyük kripto para borsasıydı. En yüksek noktasında tüm Bitcoin işlemlerinin yaklaşık %70’ini yönetiyordu. Şubat 2014’te borsanın 850.000 Bitcoin kaybettiği açıklandı ve şirket iflas etti. O günkü değeriyle bu yaklaşık 473 milyon dolardı. Olay, sektörün ilk büyük krizini yarattı.
Terra ve LUNA çöküşü (2022)
Mayıs 2022’de algoritmik stablecoin UST dolar sabitini kaybetti. UST ve onu destekleyen LUNA’nın arasındaki mekanizma bir ölüm sarmalına girdi. Terra ekosistemi üç günde çöktü. Terra’nın kurucusu Do Kwon, Aralık 2025’te dolandırıcılıktan 15 yıl hapis cezası aldı.
FTX iflası (2022)
Kasım 2022’de dünyanın en büyük kripto para borsalarından FTX çöktü. Müşteri fonlarının kardeş şirket Alameda’ya aktarıldığı ortaya çıktı. Bir haberin ardından kullanıcılar kısa sürede milyarlarca dolarlık çekim talebi oluşturdu. Borsa çekimleri durdurdu ve 11 Kasım’da iflas başvurusu yaptı. Kurucu Sam Bankman-Fried, Mart 2024’te 25 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Black Swan ile grey swan arasındaki fark nedir?
Black Swan öngörülemeyen, düşük olasılıklı ve büyük etkili bir olaydır. Grey swan (gri kuğu) ise olabileceği bilinen, düşük ihtimalli ama tamamen sürpriz olmayan risktir. İki kavram arasındaki fark, olayın önceden hayal edilip edilememesinde saklıdır.
Örneğin büyük bir borsanın düzenleme baskısıyla zorlanması bir grey swan sayılabilir. Çünkü bu risk önceden konuşulur ve tahmin edilebilir. Buna karşın hiç kimsenin ciddiye almadığı ani bir çöküş Black Swan’a daha yakındır.
Bazı uzmanlar üçüncü bir kategoriden de söz eder. White swan, yani beyaz kuğu, sık görülen ve büyük ölçüde önlenebilir olaylardır. Bu ayrım, riskleri doğru sınıflandırmak açısından önemlidir.
Black Swan ile volatilite aynı şey mi?
Black Swan ile volatilite aynı şey değildir. Volatilite, fiyatların günlük normal iniş çıkışıdır ve kripto piyasasında sık görülür. Black Swan ise beklenmeyen, sistemi sarsan ve çok daha büyük etkisi olan nadir bir olaydır. Her sert düşüş Black Swan değildir.
Günlük %8 veya %15 düşüş, kripto için olağan bir volatilite örneğidir. Bu tür hareketler piyasa döngüsünün bir parçasıdır.
Black Swan bundan farklıdır. Sistemin temel varsayımlarını yıkar ve genellikle geniş bir güven kaybı yaratır. Medyada her düşüş için bu terimin kullanılması kavramı yıpratır. Terimi dikkatli kullanmak, riski doğru anlamaya yardımcı olur.
