Resesyon, ekonomik faaliyetin geniş bir alanda ve birkaç aydan uzun süre gerilemesidir. Yaygın teknik tanıma göre reel gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) art arda iki çeyrek küçülmesi resesyon sayılır. ABD’de dönemleri belirleyen Ulusal Ekonomik Araştırmalar Bürosu (NBER) ise üretim, istihdam ve gelir gibi göstergelere birlikte bakar. Kripto varlıklar resesyon dönemlerinde çoğunlukla riskli varlık gibi davranır ve fiyatlar üzerinde faiz kararları, likidite ile risk iştahı belirleyici olur.
Teknik resesyon nedir?
Teknik resesyon, reel GSYH’nin art arda iki çeyrek küçülmesi anlamına gelir. Basit ve hızlı bir ölçüt olduğu için haberlerde sık kullanılır. Ancak resmi bir tanım değildir ve ekonominin tamamını yansıtmaz.
NBER komitesi bu kuralı kullanmaz. Bunun yerine ekonomi genelindeki göstergeleri izler. Örneğin istihdam önemli göstergelerden biridir.
Resesyonun nedenleri ve öncü göstergeleri
Resesyonun tek bir nedeni yoktur. Genellikle birkaç etken aynı anda devreye girer. Bunlar aşağıdaki şekilde özetlenebilir:
- Sıkı para politikası: Yüksek faiz kredi maliyetini artırır ve harcamaları yavaşlatabilir.
- Kredi koşullarının sıkılaşması: Bankalar kredi vermekte isteksizleşince şirket yatırımları ve tüketim azalır.
- Finansal krizler: Bankacılık ya da piyasa çalkantıları ekonomiye hızla yayılabilir.
- Dış şoklar: Pandemi, savaş ve enerji fiyatı sıçramaları talebi ya da arzı aniden bozabilir.
Resesyonun yaklaştığına dair sinyaller ise farklı göstergelerden gelir.
- GSYH ve gelir: Üretimin ve kazancın genel yönünü gösterir.
- İstihdam: İşsizlik ve yeni istihdam verileri, daralmanın ekonomiye yayılıp yayılmadığını gösterir.
- Sanayi üretimi ve satışlar: Reel ekonomideki yavaşlamayı yansıtır.
- Satın alma yöneticileri endeksi (PMI) ve tüketici güveni: Beklentileri ölçtüğü için öncü sayılır.
- Getiri eğrisi: Farklı vadeli devlet tahvillerinin faizleri arasındaki farkı gösterir.
1996’da yayımlanan bir çalışmaya göre 10 yıllık ve 3 aylık ABD tahvilleri arasındaki fark, yaklaşık dört çeyrek sonraki resesyon olasılığını tahmin etmekte kullanılabilir.
Ancak bu göstergelerin hiçbiri tek başına resesyonun başladığını kanıtlamaz. Resmi karar için geniş bir veri setinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Resesyon, enflasyon, depresyon ve stagflasyon arasındaki fark
Bu dört kavram sık karıştırılır. Aralarındaki fark, neyin ölçüldüğüne ve daralmanın ne kadar derin ve uzun olduğuna bağlıdır.
Resesyon, ekonomik faaliyette geniş çaplı ve birkaç aydan uzun süren gerilemeye verilen isimdir. Enflasyon ise genel fiyat düzeyindeki artıştır. Resesyonla aynı anda görülebilir.
Depresyon, resesyondan çok daha derin ve uzun süren daralmalara denir. NBER kayıtlarında 1929-1933 daralmasının 43 ay sürdüğü görülmüştür. Son olarak stagflasyon; düşük büyüme, yüksek enflasyon ve yüksek işsizliğin birlikte görülmesidir. 1970’lerde petrol krizleri döneminde birçok gelişmiş ekonomide yaşanmıştır.
Enflasyonla mücadele için faiz artırmak ekonomik faaliyeti yavaşlatabilir. Bu yüzden merkez bankaları enflasyon ile resesyon riski arasında denge kurmak zorunda kalır.
Resesyon finansal piyasaları nasıl etkiler?
Resesyon dönemlerinde yatırımcıların risk iştahı genellikle azalır. Hisse senetleri baskı altında kalabilir, devlet tahvili ve altın gibi varlıklara talep artabilir. Ancak büyük şoklarda yatırımcılar her tür varlığı satıp nakite geçebilir. Varlık sınıflarının tepkisi, şokun türüne ve merkez bankalarının hamlesine göre değişebilir.
Resesyon kripto para piyasasını nasıl etkiler?
Kripto varlıklar, resesyon dönemlerinde çoğunlukla riskli varlık gibi davranır. Risk iştahı düştüğünde yatırımcılar kripto dahil riskli varlıklardan çıkabilir. Fiyat hareketlerini ise tek başına resesyon değil; faiz, likidite ve beklentiler birlikte belirler.
Kripto piyasası resesyon olmadan da sert düşebilir. Bu nedenle resesyon ile kripto fiyatları arasında otomatik bir ilişki kurmak mümkün değildir.
Faiz, likidite ve kripto arasındaki ilişki
Kripto fiyatlarını etkileyen güçlü makro kanallardan biri faiz ve likiditedir. Likidite, piyasada kolayca harcanabilen para miktarını ifade eder. IMF’ye göre kripto fiyatları ve ABD hisseleri, yüksek risk iştahı döneminde birlikte yükselmiştir.
Ekonomik zayıflık belirginleştiğinde merkez bankaları faiz indirimine ya da parasal genişlemeye (quantitative easing) yönelebilir. Bu adımlar likiditeyi artırır ve riskli varlıklara talebi destekleyebilir.
Enflasyon yüksekken tablo değişir. Merkez bankası faizi artırdığında getiri sağlamayan spekülatif varlıkları elde tutmanın fırsat maliyeti yükselir. Bu durum kripto varlıklara yönelik talebi baskılayabilir.
Yine de resesyon endişesi ile faiz yönü her zaman aynı doğrultuda olmayabilir. Enflasyonist bir ortamda ekonomik zayıflık riski sürerken faizler yükselebilir. Kripto varlıklar için belirleyici olan, hangi senaryonun fiyatlandığıdır.
