{"id":25278,"date":"2026-04-07T17:44:01","date_gmt":"2026-04-07T14:44:01","guid":{"rendered":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/?p=25278"},"modified":"2026-04-07T18:32:38","modified_gmt":"2026-04-07T15:32:38","slug":"kuantum-sonrasi-doneme-hazirlanmak-paribu-custodynin-yaklasimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/haberler\/kuantum-sonrasi-doneme-hazirlanmak-paribu-custodynin-yaklasimi\/","title":{"rendered":"Kuantum sonras\u0131 d\u00f6neme haz\u0131rlanmak: Paribu Custody&#8217;nin yakla\u015f\u0131m\u0131"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"font-weight: 400;\"><strong>Baki Er &amp; Alim &#350;ahin<\/strong><br>\n<em>Mehmet Sab&#305;r Kiraz ve S&uuml;leyman Karda&#351;&rsquo;&#305;n katk&#305;lar&#305;yla<\/em><br>\n<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">31 Mart 2026&rsquo;da Google Quantum <span class=\"\"  title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Yapay zek&acirc; token&#039;lar&#305; (artificial intelligence-AI) nedir?\"  data-mobile-support=\"0\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>AI<\/span>, <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Blokzincir (blockchain) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">blokzincir<\/span> g&uuml;venli&#287;inin gelece&#287;i a&ccedil;&#305;s&#305;ndan do&#287;rudan &ouml;nem ta&#351;&#305;yan bir whitepaper yay&#305;mlad&#305;: <\/span><a href=\"https:\/\/research.google\/blog\/safeguarding-cryptocurrency-by-disclosing-quantum-vulnerabilities-responsibly\/\"><i><span style=\"font-weight: 400;\">Securing Elliptic Curve Cryptocurrencies against Quantum Vulnerabilities<\/span><\/i><\/a><span style=\"font-weight: 400;\">. <span class=\" cmtt_Kripto Para\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Ethereum (ETH) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">Ethereum<\/span> Foundation, Stanford ve UC Berkeley ara&#351;t&#305;rmac&#305;lar&#305;n&#305;n i&#351;birli&#287;iyle haz&#305;rlanan bu &ccedil;al&#305;&#351;ma, <span class=\" cmtt_Kripto Para\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Bitcoin (BTC) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">Bitcoin<\/span> ve Ethereum dahil olmak &uuml;zere t&uuml;m b&uuml;y&uuml;k blokzincirleri koruyan eliptik e&#287;ri kriptografisini k&#305;rmak i&ccedil;in gereken kuantum <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: &#304;&#351;lem (transaction) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">i&#351;lem<\/span> g&uuml;c&uuml;n&uuml;n, &ouml;nceki tahminlerin &ccedil;ok daha alt&#305;nda oldu&#287;unu ortaya koyuyor.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ara&#351;t&#305;rma, 256-bit eliptik e&#287;ri ayr&#305;k logaritma problemine (ECDLP) kar&#351;&#305; Shor algoritmas&#305;n&#305; &ccedil;al&#305;&#351;t&#305;rmaya y&ouml;nelik iki devre tasar&#305;m&#305; sunuyor. ECDLP, eliptik e&#287;ri kriptografik sistemlerinin g&uuml;venli&#287;inin dayand&#305;&#287;&#305; hesaplamasal zorluk seviyesi. Bu tasar&#305;mlardan ilki 1.200&rsquo;den az mant&#305;ksal k&uuml;bit ve 90 milyon Toffoli kap&#305;s&#305; kullan&#305;rken di&#287;eri 1.450&rsquo;den az mant&#305;ksal k&uuml;bit ve 70 milyon Toffoli kap&#305;s&#305; kullan&#305;yor. Google, bu devrelerin 500.000&rsquo;den az fiziksel k&uuml;bite sahip s&uuml;periletken bir kuantum bilgisayarda birka&ccedil; dakika i&ccedil;inde &ccedil;al&#305;&#351;t&#305;r&#305;labilece&#287;ini tahmin ediyor. Bu da &ouml;nceki tahminlere k&#305;yasla yakla&#351;&#305;k 20 katl&#305;k bir iyile&#351;meye i&#351;aret ediyor.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bug&uuml;n b&ouml;yle bir makine hen&uuml;z mevcut de&#287;il. Mevcut kuantum i&#351;lemciler yaln&#305;zca y&uuml;zlerle birka&ccedil; bin aras&#305;nda fiziksel k&uuml;bit kapasitesinde &ccedil;al&#305;&#351;&#305;yor ve hata oranlar&#305; bu &ouml;l&ccedil;ekte hata toleransl&#305; hesaplama i&ccedil;in h&acirc;l&acirc; &ccedil;ok y&uuml;ksek. Bununla birlikte, Google kamuya a&ccedil;&#305;k &#351;ekilde 2029&rsquo;u hedefleyen bir yol haritas&#305; belirledi ve bu do&#287;rultuda Coinbase, Stanford ve Ethereum Foundation ile koordineli bir ge&ccedil;i&#351; s&uuml;reci y&uuml;r&uuml;tt&uuml;&#287;&uuml; biliniyor.<\/span><\/p>\n<h2><strong>Blokzincirler neden risk alt&#305;nda?<\/strong><\/h2>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Blokzincir teknolojilerinin g&uuml;venlik temelini olu&#351;turan ECDSA, Schnorr, Ed25519 ve BLS gibi dijital imza &#351;emalar&#305;n&#305;n tamam&#305; eliptik e&#287;ri kriptografisine dayan&#305;r. Bu sistemlerin g&uuml;venli&#287;i, klasik bilgisayarlar i&ccedil;in bir a&ccedil;&#305;k anahtardan &ouml;zel anahtar&#305; t&uuml;retmenin pratikte m&uuml;mk&uuml;n olmamas&#305;na ba&#287;l&#305;d&#305;r. Kuantum bilgisayarlar bu varsay&#305;m&#305; temelden de&#287;i&#351;tirir: Shor algoritmas&#305;, bu problemi klasik ortamda &uuml;stel zorluktan kuantum ortam&#305;nda polinomsal zamana indirir. Bu yaln&#305;zca teorik bir risk olmakla kalm&#305;yor; ayn&#305; zamanda uzun vadeli kriptografik g&uuml;venlik a&ccedil;&#305;s&#305;ndan son derece ciddi bir tehdit olu&#351;turuyor.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Bitcoin&rsquo;deki zafiyetler<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bitcoin&rsquo;e y&ouml;nelik kuantum riski iki ana ba&#351;l&#305;k alt&#305;nda ele al&#305;nabilir.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">&#304;lki, a&ccedil;&#305;k anahtar&#305; zaten g&ouml;r&uuml;n&uuml;r h&acirc;le gelmi&#351; adreslerdir. Standart Bitcoin i&#351;leyi&#351;inde bir adresin a&ccedil;&#305;k anahtar&#305;, ancak harcama i&#351;lemi yap&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda g&ouml;r&uuml;n&uuml;r. Ancak baz&#305; durumlarda a&ccedil;&#305;k anahtar zincir &uuml;zerinde g&ouml;r&uuml;n&uuml;r durumdad&#305;r. P2PK (Pay-to-Public-Key) adresleri, Taproot &ccedil;&#305;kt&#305;lar&#305; ve daha &ouml;nce harcanm&#305;&#351; P2PKH\/P2WPKH adresleri bu kategoriye girer.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bir a&ccedil;&#305;k anahtar g&ouml;r&uuml;n&uuml;r h&acirc;le geldi&#287;inde, yeterince g&uuml;&ccedil;l&uuml; bir kuantum bilgisayar prensipte buna kar&#351;&#305;l&#305;k gelen &ouml;zel anahtar&#305; t&uuml;retebilir. Project Eleven&rsquo;&#305;n analizine g&ouml;re, g&uuml;n&uuml;m&uuml;zde dola&#351;&#305;mdaki Bitcoin arz&#305;n&#305;n yakla&#351;&#305;k %30&rsquo;una denk gelen 6,2 milyondan fazla BTC bu kategoriye giriyor. Durum &ouml;zellikle eski P2PK adresleri a&ccedil;&#305;s&#305;ndan daha kritik, &ccedil;&uuml;nk&uuml; bu adreslerde a&ccedil;&#305;k anahtar en ba&#351;tan itibaren do&#287;rudan kilitleme scriptinde yer al&#305;yor. Buna yakla&#351;&#305;k 1,7 milyon BTC dahil ve bunun yakla&#351;&#305;k 1,1 milyon BTC&rsquo;si <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Satoshi Nakamoto kimdir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">Satoshi Nakamoto<\/span>&rsquo;ya atfediliyor.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">&#304;kinci risk alan&#305; ise do&#287;rudan Taproot&rsquo;un kendi yap&#305;s&#305;ndan kaynaklan&#305;yor. Taproot &ccedil;&#305;kt&#305;lar&#305;, a&ccedil;&#305;k anahtar&#305; do&#287;rudan 32 baytl&#305;k bir &ccedil;&#305;kt&#305; anahtar&#305; olarak i&ccedil;erecek &#351;ekilde tasarlan&#305;r. Bu da klasik adreslerde oldu&#287;u gibi &ldquo;harcayana kadar gizli kalma&rdquo; korumas&#305;n&#305;n bulunmad&#305;&#287;&#305; anlam&#305;na gelir. Sonu&ccedil; olarak, bu adreslerdeki fonlar hi&ccedil; hareket etmemi&#351; olsalar bile potansiyel olarak kuantum sald&#305;r&#305;lar&#305;na maruz kalabilir.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Ethereum&rsquo;daki risk d&uuml;zeyi<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ethereum&rsquo;da risk d&uuml;zeyi daha geni&#351; ve sistemin birden fazla katman&#305;na g&ouml;m&uuml;l&uuml;.&nbsp;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Konsens&uuml;s katman&#305;nda (consensus layer) yakla&#351;&#305;k 1 milyon <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Validator (Do&#287;rulay&#305;c&#305;) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">do&#287;rulay&#305;c&#305;<\/span> (validator) eliptik e&#287;ri e&#351;le&#351;meleri &uuml;zerine &ccedil;al&#305;&#351;an BLS imza &#351;emas&#305;na dayan&#305;r. Benzer &#351;ekilde, veri eri&#351;ilebilirli&#287;i (data availability) i&ccedil;in kullan&#305;lan KZG taahh&uuml;tleri de (KZG commitment) ayn&#305; matematiksel varsay&#305;mlar&#305; payla&#351;&#305;r.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Y&uuml;r&uuml;tme katman&#305;nda (execution layer) tablo daha da a&ccedil;&#305;k: Her harici sahipli hesap (Externally Owned Account &ndash; EOA), ECDSA imza algoritmas&#305; kullan&#305;r ve bir hesap tek bir i&#351;lem yapm&#305;&#351; olsa bile a&ccedil;&#305;k anahtar&#305; zincir &uuml;zerinde g&ouml;r&uuml;n&uuml;r h&acirc;le gelir.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Risk bununla da s&#305;n&#305;rl&#305; de&#287;il. &ldquo;Ecrecover&rdquo; kullanan ak&#305;ll&#305; kontratlar&#305;n ve y&uuml;kseltilebilir vekil kontratlar&#305;n (upgradeable proxy contracts) y&ouml;netici anahtarlar&#305; da do&#287;rudan kuantum sald&#305;r&#305;lar&#305;n&#305;n hedefi h&acirc;line gelir.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bu sonu&ccedil;lar &ouml;zellikle b&uuml;y&uuml;k <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Token nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">token<\/span> sistemlerinde daha net g&ouml;r&uuml;l&uuml;yor. &Ouml;rne&#287;in, <span class=\" cmtt_Kripto Para\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: USD Coin (USDC) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">USDC<\/span>&rsquo;deki MasterMinter, blacklister ve pauser gibi kritik yetkiler az say&#305;da anahtar taraf&#305;ndan kontrol ediliyor. Bu t&uuml;r anahtarlar&#305;n gelecekte bir kuantum sald&#305;r&#305;s&#305;yla ele ge&ccedil;irilmesi, milyarlarca dolarl&#305;k fonu etkileyebilecek sistematik riskler do&#287;urabilme potansiyeli ta&#351;&#305;yor.<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h3><strong><span class=\" cmtt_Kripto Para\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Solana (SOL) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">Solana<\/span>&rsquo;daki yap&#305;sal ba&#287;&#305;ml&#305;l&#305;k<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Solana&rsquo;da ise durum biraz daha farkl&#305;. Ed25519 sadece bir imza &#351;emas&#305; olmakla kalmaz, sistemin mimarisinin merkezinde yer al&#305;r.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">C&uuml;zdan adresleri do&#287;rudan Ed25519 a&ccedil;&#305;k anahtarlar&#305;ndan t&uuml;retilir. Bunun &ouml;tesinde, i&#351;lem imzalar&#305;ndan do&#287;rulay&#305;c&#305; kimlik anahtarlar&#305;na (validator identity keys), oy hesaplar&#305;ndan para &ccedil;ekme anahtarlar&#305;na kadar neredeyse t&uuml;m kritik s&uuml;re&ccedil;ler Ed25519 &uuml;zerine kuruludur. A&#287; performans&#305;nda &ouml;nemli rol oynayan SigVerify ak&#305;&#351;&#305; bile bu &#351;emaya dayan&#305;r. Bu durum, Solana&rsquo;daki kuantum sonras&#305; (post-quantum) problemini yaln&#305;zca kriptografik bir zafiyet olmaktan &ccedil;&#305;kar&#305;p do&#287;rudan yap&#305;sal ve mimari bir sorun h&acirc;line d&ouml;n&uuml;&#351;t&uuml;r&uuml;r.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bir di&#287;er problem de boyut problemi. Ed25519&rsquo;da imza ve a&ccedil;&#305;k anahtar&#305;n birle&#351;ik boyutu olduk&ccedil;a k&uuml;&ccedil;&uuml;kken, kuantum sonras&#305; alternatifler &ccedil;ok daha b&uuml;y&uuml;k veri y&uuml;kleri ta&#351;&#305;r. &Ouml;rne&#287;in, Falcon-512 algoritmas&#305; yakla&#351;&#305;k 16 kat, ML-DSA-65 ise yakla&#351;&#305;k 45 kat daha fazla veri gerektirir.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bu fark ilk bak&#305;&#351;ta y&ouml;netilebilir gibi g&ouml;r&uuml;nse de, Solana i&ccedil;in kritik bir darbo&#287;az olu&#351;turuyor. A&#287;&#305;n y&uuml;ksek i&#351;lem kapasitesi (throughput) ve d&uuml;&#351;&uuml;k gecikme (low latency) kurulu tasar&#305;m&#305;, mimari olarak k&uuml;&ccedil;&uuml;k ve &ccedil;ok h&#305;zl&#305; do&#287;rulanabilen imzalara dayan&#305;yor. Daha b&uuml;y&uuml;k imzalar do&#287;rudan bant geni&#351;li&#287;i ihtiyac&#305;n&#305;, do&#287;rulama maliyetini ve genel performans y&uuml;k&uuml;n&uuml; art&#305;r&#305;yor. Bu da Solana&rsquo;n&#305;n temel tasar&#305;m varsay&#305;mlar&#305; ile do&#287;rudan &ccedil;eli&#351;iyor.<\/span><\/p>\n<h2><strong>Ekosistem ne yap&#305;yor?<\/strong><\/h2>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Farkl&#305; blokzincir ekosistemleri bu kuantum sonras&#305; soruna &ccedil;ok farkl&#305; bir haz&#305;rl&#305;k seviyesinde yakla&#351;&#305;yor.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Ethereum: En yap&#305;land&#305;r&#305;lm&#305;&#351; yol haritas&#305;<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ethereum &#351;u anda kapsaml&#305; haz&#305;rl&#305;k s&uuml;recine sahip gibi g&ouml;r&uuml;n&uuml;yor. Ocak 2026&rsquo;da Ethereum Foundation b&uuml;nyesinde &ouml;zel bir Post-Quantum Security tak&#305;m&#305; kuruldu. Toplam 2 milyon dolarl&#305;k iki ara&#351;t&#305;rma &ouml;d&uuml;l&uuml; duyuruldu: Poseidon &ouml;zet fonksiyonunun g&uuml;venli&#287;ini g&uuml;&ccedil;lendirmeye odaklanan Poseidon Prize ve daha geni&#351; post-quantum <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Kriptografi (cryptography) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">kriptografi<\/span> ara&#351;t&#305;rmalar&#305;n&#305; hedefleyen Proximity Prize.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Justin Drake&rsquo;in yay&#305;mlad&#305;&#287;&#305; <\/span><i><span style=\"font-weight: 400;\">strawmap<\/span><\/i><span style=\"font-weight: 400;\">, 2029&rsquo;a kadar yakla&#351;&#305;k yedi hard <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: &Ccedil;atallanma (fork) nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">fork<\/span> &ouml;ng&ouml;r&uuml;yor ve bunlar&#305; be&#351; ana hedef etraf&#305;nda yap&#305;land&#305;r&#305;yor: 1) daha h&#305;zl&#305; L1 finality, 2) daha y&uuml;ksek verim (throughput), 3) daha g&uuml;&ccedil;l&uuml; L2 &ouml;l&ccedil;ekleme, 4) post-quantum g&uuml;venlik ve 5) yerel gizlilik. EIP-8141 kapsam&#305;nda &ouml;nerilen yerel hesap soyutlamas&#305; (native account abstraction), hesaplar&#305;n kendi imza &#351;emalar&#305;n&#305; tan&#305;mlayabilmesine imk&acirc;n verebilir; bu da ECDSA&rsquo;dan kuantum sonras&#305; sistemlere do&#287;rudan bir ge&ccedil;i&#351; yolu a&ccedil;abilir. Konsens&uuml;s katman&#305;nda ise BLS&rsquo;in yerini alabilecek alternatifler hen&uuml;z kesinle&#351;mi&#351; de&#287;il; ancak &ouml;zellikle leanXMSS gibi hash tabanl&#305; imza &#351;emalar&#305; ve bunlar&#305;n &ouml;l&ccedil;eklenmesini m&uuml;mk&uuml;n k&#305;lacak yeni aggregation yakla&#351;&#305;mlar&#305; aktif olarak ara&#351;t&#305;r&#305;l&#305;yor.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Bitcoin: Par&ccedil;al&#305; ama ilerleyen bir s&uuml;re&ccedil;<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bitcoin taraf&#305;nda da kuantum riskine y&ouml;nelik somut ad&#305;mlar&#305;n ortaya &ccedil;&#305;kmaya ba&#351;lad&#305;&#287;&#305; biliniyor.&nbsp;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">&#350;ubat 2026&rsquo;da &ouml;nerilen BIP-360 (Pay-to-Merkle-Root), Bitcoin&rsquo;de daha esnek ve geli&#351;mi&#351; script yap&#305;lar&#305;n&#305;n &ouml;n&uuml;n&uuml; a&ccedil;mas&#305; bak&#305;m&#305;ndan &ouml;nemli bir geli&#351;me olarak &ouml;ne &ccedil;&#305;k&#305;yor.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Buna ek olarak, BTQ Technologies Mart 2026&rsquo;da Bitcoin Kuantum Testnet &uuml;zerinde testler ger&ccedil;ekle&#351;tirerek ML-DSA tabanl&#305; i&#351;lem yap&#305;lar&#305;n&#305;n nas&#305;l &ccedil;al&#305;&#351;abilece&#287;ini g&ouml;sterdi. Blockstream ise Liquid a&#287;&#305; &uuml;zerinde SPHINCS+ kullanarak post-quantum imzal&#305; i&#351;lemlerin ilk &ouml;rneklerini test etti.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Buna ra&#287;men, Bitcoin toplulu&#287;u i&ccedil;inde ge&ccedil;i&#351; stratejisi, zorunlu ge&ccedil;i&#351; takvimi ve hangi algoritmalar&#305;n benimsenmesi gerekti&#287;i konusunda hen&uuml;z net bir uzla&#351;&#305; sa&#287;lanmad&#305;&#287;&#305; g&ouml;r&uuml;l&uuml;yor.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Solana: Erken a&#351;amada<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Solana taraf&#305;nda ise hen&uuml;z kuantum sonras&#305;na y&ouml;nelik &ouml;zel bir SIMD veya bu alana odaklanm&#305;&#351; resm&icirc; bir ekip bulunmuyor. Bug&uuml;ne kadarki en somut &ccedil;al&#305;&#351;ma, Solana Foundation ve Project Eleven taraf&#305;ndan Aral&#305;k 2025&rsquo;te ba&#351;lat&#305;lan tehdit de&#287;erlendirmesidir.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">SIMD-0296 (daha b&uuml;y&uuml;k i&#351;lem veri paketleri) ve SIMD-0385 (yeni i&#351;lem format&#305;) gibi &ouml;neriler tart&#305;&#351;&#305;l&#305;yor. Bu &ouml;neriler do&#287;rudan post-quantum &ccedil;&ouml;z&uuml;m&uuml; sunmasa da, daha b&uuml;y&uuml;k imza boyutlar&#305;n&#305; destekleyebilecek altyap&#305; i&ccedil;in &ouml;n ko&#351;ul olarak g&ouml;r&uuml;l&uuml;yor. Ancak her iki &ouml;nerinin de hen&uuml;z kabul edilmedi&#287;i biliniyor.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Project Eleven&rsquo;&#305;n son testleri ise bu tart&#305;&#351;may&#305; daha somut h&acirc;le getiriyor: Post-quantum imzalar teknik olarak m&uuml;mk&uuml;n olsa da ciddi bir performans maliyeti do&#287;uruyor.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Daha geni&#351; teknoloji d&uuml;nyas&#305;nda durum farkl&#305;<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Blokzincir ekosisteminin d&#305;&#351;&#305;na bak&#305;ld&#305;&#287;&#305;nda, tablo olduk&ccedil;a ileride: Signal 2023&rsquo;ten bu yana hibrit PQ protokol&uuml; kullan&#305;yor. Apple iMessage&rsquo;&#305; g&uuml;ncelledi, Google Chrome&rsquo;un TLS&rsquo;inin i&ccedil;inde PQ korumalar&#305; devreye ald&#305;, Microsoft ise Windows kriptografi k&uuml;t&uuml;phanesini PQ ile g&uuml;ncelledi. Cloudflare, insan kaynakl&#305; TLS trafi&#287;inin %60&rsquo;&#305;ndan fazlas&#305;n&#305;n PQ korumas&#305;na sahip oldu&#287;unu bildiriyor. ABD Ulusal G&uuml;venlik Ajans&#305; (NSA), Ocak 2027&rsquo;ye kadar yeni gizli sistemlerde ML-KEM ve ML-DSA kullan&#305;m&#305;n&#305; zorunlu k&#305;ld&#305;. ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstit&uuml;s&uuml; (NIST) ise mevcut a&ccedil;&#305;k anahtar kriptografinin 2030&rsquo;da kullan&#305;mdan kald&#305;r&#305;lmas&#305;n&#305;, 2035&rsquo;e kadar da tamamen sona erdirilmesini &ouml;ng&ouml;r&uuml;yor.<\/span><\/p>\n<h2><strong>Paribu Custody kuantum sonras&#305; d&ouml;neme haz&#305;rlanmak i&ccedil;in ne yap&#305;yor?<\/strong><\/h2>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Paribu&rsquo;daki varl&#305;k g&uuml;venli&#287;inin temelini olu&#351;turan ColdShield&reg; teknolojisinin geli&#351;tiricisi olan Paribu Custody, kuantum tehdidini en ba&#351;&#305;ndan beri en yak&#305;ndan takip eden ve bu alanda aktif &ccedil;al&#305;&#351;an saklama hizmeti sa&#287;lay&#305;c&#305;lar&#305; aras&#305;nda yer al&#305;yor. Hem akademik ara&#351;t&#305;rma hem de uzun vadeli yol haritas&#305; geli&#351;tirme taraf&#305;nda somut ad&#305;mlar at&#305;l&#305;yor.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Akademik ara&#351;t&#305;rma<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ba&#351;ta Bitcoin, Ethereum ve Solana blokzincirlerindeki kuantum zafiyetlerine ili&#351;kin kapsaml&#305; bir analiz y&uuml;r&uuml;t&uuml;l&uuml;yor. Bu ara&#351;t&#305;rma, her blokzincir a&#287;&#305;n&#305;n hangi katmanlar&#305;n&#305;n risk ta&#351;&#305;d&#305;&#287;&#305;n&#305;, mevcut ge&ccedil;i&#351; &ouml;nerilerinin operasyonel sonu&ccedil;lar&#305; ve NIST taraf&#305;ndan standartla&#351;t&#305;r&#305;lm&#305;&#351; PQ algoritmalar&#305;n&#305;n saklama altyap&#305;s&#305; a&ccedil;&#305;s&#305;ndan uygunlu&#287;unu de&#287;erlendiriyor.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ara&#351;t&#305;rman&#305;n kapsam&#305;, BIP-360, EIP-8141 ve QRAMP tart&#305;&#351;malar&#305; gibi ekosisteme &ouml;zg&uuml; geli&#351;melerden ML-DSA, SLH-DSA ve FN-DSA gibi NIST PQC standartlar&#305;na kadar uzan&#305;yor. Ayr&#305;ca, imza boyutu &ouml;d&uuml;nle&#351;imleri, donan&#305;m c&uuml;zdan k&#305;s&#305;tlar&#305; ve PQ &#351;emalar&#305;n&#305;n saklama i&#351; ak&#305;&#351;lar&#305;yla uyumlulu&#287;u gibi pratik konular&#305; da i&ccedil;eriyor.<\/span><\/p>\n<h3><strong>Yol haritas&#305; geli&#351;tirme<\/strong><\/h3>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Paribu Custody b&uuml;nyesinde y&uuml;r&uuml;t&uuml;len bu ara&#351;t&#305;rmalar somut bir PQ haz&#305;rl&#305;k yol haritas&#305;na d&ouml;n&uuml;&#351;t&uuml;r&uuml;l&uuml;yor. Bu yol haritas&#305; d&ouml;rt ana eksen etraf&#305;nda &#351;ekilleniyor:<\/span><\/p>\n<p><b>&ndash; Blokzincir katman&#305;: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">Desteklenen a&#287;lardaki PQC ge&ccedil;i&#351; &ouml;nerileri, yol haritalar&#305;, entegrasyon gereksinimleri ve planlamalar&#305; yak&#305;ndan takip ediliyor. Saklama hizmeti sa&#287;lay&#305;c&#305;lar&#305; a&ccedil;&#305;s&#305;ndan en &ouml;nemli d&#305;&#351; ba&#287;&#305;ml&#305;l&#305;klar&#305;ndan biri, desteklenen blokzincirlerin PQ imza mekanizmalar&#305;n&#305; ne zaman ve hangilerini benimseyece&#287;idir. Paribu Custody bu s&uuml;recin kendi kendine &#351;ekillenmesini beklemek yerine, onu aktif bi&ccedil;imde izliyor ve planl&#305;yor.<\/span><\/p>\n<p><b>&ndash; &#304;mzalama altyap&#305;s&#305;: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">PQ imza &#351;emalar&#305;n&#305;n saklama operasyonlar&#305;na entegrasyonu de&#287;erlendiriliyor. Farkl&#305; aday algoritmalar, imza boyutu, do&#287;rulama performans&#305;, donan&#305;m uyumlulu&#287;u ve &ccedil;ok tarafl&#305; hesaplama (MPC) tabanl&#305; i&#351; ak&#305;&#351;lar&#305;na uygunluk a&ccedil;&#305;s&#305;ndan analiz ediliyor.<\/span><\/p>\n<p><b>&ndash; Dahili kriptografik y&#305;&#287;&#305;n:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Blokzincir imzalaman&#305;n &ouml;tesinde, Paribu Custody sertifikalar&#305;n&#305;n, &#351;ifreli verilerinin, kimlik do&#287;rulama mekanizmalar&#305;n&#305;n, TLS ba&#287;lant&#305;lar&#305;n&#305;n ve &uuml;&ccedil;&uuml;nc&uuml; taraf entegrasyonlar&#305;n&#305;n PQC uyumlulu&#287;unu g&ouml;zden ge&ccedil;iriyor. &Ouml;zellikle &ldquo;&#351;imdi &#351;ifreli mesajlar&#305; kaydet, sonra &#351;ifreleri &ccedil;&ouml;z&rdquo; (&ldquo;harvest now, decrypt later&rdquo;) tehdit modeli, uzun &ouml;m&uuml;rl&uuml; gizli veriler ve altyap&#305; ileti&#351;imleri a&ccedil;&#305;s&#305;ndan ciddiye al&#305;n&#305;yor.<\/span><\/p>\n<p><b>&ndash; Operasyonel hijyen:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Tam &ouml;l&ccedil;ekli bir ekosistem ge&ccedil;i&#351;i m&uuml;mk&uuml;n olmadan &ouml;nce bile bug&uuml;n uygulanabilecek pratik &ouml;nlemler var. Bunlar aras&#305;nda adres tekrar kullan&#305;m&#305;n&#305;n &ouml;nlenmesi, anahtar yenileme politikalar&#305; ve m&uuml;mk&uuml;n oldu&#287;unda gereksiz a&ccedil;&#305;k anahtar g&ouml;r&uuml;n&uuml;rl&uuml;&#287;&uuml;n&uuml;n azalt&#305;lmas&#305; yer al&#305;yor. Bu t&uuml;r ad&#305;mlar tek ba&#351;&#305;na PQ sorununu &ccedil;&ouml;zmez, ancak kuantum ge&ccedil;i&#351; d&ouml;nemi boyunca sald&#305;r&#305; d&uuml;zeyini anlaml&#305; bi&ccedil;imde azaltabiliyor.<\/span><\/p>\n<h2><strong>Neden &#351;imdi?<\/strong><\/h2>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Post-quantum ge&ccedil;i&#351;ini basit bir yaz&#305;l&#305;m g&uuml;ncellemesi olarak de&#287;erlendirmemek gerekiyor. Kuantum sonras&#305; d&ouml;neme haz&#305;rl&#305;k; protokoller, c&uuml;zdanlar, saklama hizmeti sa&#287;lay&#305;c&#305;lar&#305;, borsalar, kullan&#305;c&#305;lar, donan&#305;m &uuml;reticileri ve yaz&#305;l&#305;m ekosistemleri aras&#305;nda koordineli uyum gerektiriyor. Blokzincirlerin kulland&#305;&#287;&#305; imza &#351;emalar&#305;n&#305; de&#287;i&#351;tirmesi ba&#351;l&#305; ba&#351;&#305;na uzun bir s&uuml;re&ccedil; ve saklama sistemlerinin bu de&#287;i&#351;ikliklere uyum sa&#287;lamas&#305; ise ayr&#305; ve ayn&#305; derecede zorlu bir g&ouml;rev. Chaincode Labs, <\/span><a href=\"https:\/\/chaincode.com\/bitcoin-post-quantum.pdf\"><span style=\"font-weight: 400;\">yaln&#305;zca Bitcoin i&ccedil;in tam bir kuantum-safe ge&ccedil;i&#351;in yakla&#351;&#305;k 7 y&#305;l s&uuml;rebilece&#287;ini &ouml;ng&ouml;r&uuml;yor.<\/span><\/a><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Google&rsquo;&#305;n yay&#305;nlad&#305;&#287;&#305; whitepaper, hem tehdidin ger&ccedil;ekli&#287;ini hem de zamanlamas&#305;n&#305; netle&#351;tiren &ouml;nemli bir bilimsel katk&#305;. Bu &ccedil;al&#305;&#351;ma bir panik i&#351;areti de&#287;il, haz&#305;rl&#305;klar&#305; h&#305;zland&#305;rma &ccedil;a&#287;r&#305;s&#305; olarak okunmal&#305;. Bitcoin&rsquo;in proof-of-work mekanizmas&#305; kuantuma kar&#351;&#305; dayan&#305;kl&#305; ve &ouml;zet fonksiyonlar&#305; arkas&#305;nda korunan, hen&uuml;z harcanmam&#305;&#351; adresler &#351;imdilik daha g&uuml;vende. Post-quantum algoritmalar mevcut ve standartla&#351;t&#305;r&#305;lm&#305;&#351; durumda. Sorun, &ccedil;&ouml;z&uuml;mlerin olmamas&#305; de&#287;il, bunlar&#305;n koordineli, zaman&#305;nda ve operasyonel olarak sa&#287;l&#305;kl&#305; bi&ccedil;imde hayata ge&ccedil;irilmesi.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Bu koordinasyonun par&ccedil;as&#305; olmak amac&#305;yla Paribu Custody, ara&#351;t&#305;rmalar&#305;n&#305; yaln&#305;zca kendi i&ccedil;inde tutmak yerine, blokzincir katman&#305; risk analizlerini, imzalama altyap&#305;s&#305; de&#287;erlendirmelerini ve saklama operasyonlar&#305;na y&ouml;nelik pratik &ccedil;&#305;kar&#305;mlar&#305;n&#305; &ouml;n&uuml;m&uuml;zdeki d&ouml;nemde sekt&ouml;rle payla&#351;may&#305; planl&#305;yor.<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<hr>\n<h2><b>Temel kavramlar<\/b><\/h2>\n<p><b>Mant&#305;ksal k&uuml;bit (Logical qubit):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Hata d&uuml;zeltmesi uygulanm&#305;&#351; &ccedil;ok say&#305;da fiziksel k&uuml;bitten olu&#351;an soyut hesaplama birimi. Bir mant&#305;ksal k&uuml;bit, hata d&uuml;zeltme y&ouml;ntemine ba&#287;l&#305; olarak genellikle y&uuml;zlerce fiziksel k&uuml;bit gerektirebilir.<\/span><\/p>\n<p><b>Fiziksel k&uuml;bit (Physical qubit):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Ger&ccedil;ek donan&#305;mdaki ham k&uuml;bit. G&uuml;r&uuml;lt&uuml;ye ve hataya son derece duyarl&#305;d&#305;r, g&uuml;ncel sistemler y&uuml;zlerle birka&ccedil; bin aras&#305;nda &ccedil;al&#305;&#351;&#305;r.<\/span><\/p>\n<p><b>Toffoli gate:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Kuantum devrelerde kullan&#305;lan &uuml;&ccedil; k&uuml;bit mant&#305;k kap&#305;s&#305;. Bir devrenin hesaplama karma&#351;&#305;kl&#305;&#287;&#305;n&#305; &ouml;l&ccedil;mek i&ccedil;in referans birim olarak kullan&#305;l&#305;r.<\/span><\/p>\n<p><b>Eliptik E&#287;ri Ayr&#305;k Logaritma Problemi (Elliptic Curve Discrete Logarithm Problem-ECDLP): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">Eliptik e&#287;ri kriptografisi g&uuml;venli&#287;inin temelinde matematiksel bir problem. Klasik bilgisayarlar i&ccedil;in a&ccedil;&#305;k anahtardan <span class=\"\" title=\"Paribu S&ouml;zl&uuml;k: Public key nedir?\" data-mobile-support=\"0\" data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex=\"0\" role=\"link\">&ouml;zel anahtar<\/span> t&uuml;retmek hesaplamal&#305; (computational) olarak pratik de&#287;ildir.<\/span><\/p>\n<p><b>Shor algoritmas&#305;:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Tamsay&#305; &ccedil;arpanlar&#305;na ay&#305;rma ve ayr&#305;k logaritma gibi belirli matematiksel problemleri klasik y&ouml;ntemlerden &ccedil;ok daha h&#305;zl&#305; &ccedil;&ouml;zebilen bir kuantum algoritmas&#305;d&#305;r. Eliptik e&#287;ri kriptografisinin tamam&#305; i&ccedil;in varolu&#351;sal tehdit olu&#351;turur.<\/span><\/p>\n<p><b>P2PKH \/ P2WPKH (Pay-to-Public-Key-Hash \/ Pay-to-Witness-Public-Key-Hash):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> En yayg&#305;n Bitcoin adres bi&ccedil;imleridir. A&ccedil;&#305;k anahtar do&#287;rudan de&#287;il, &ouml;zeti al&#305;nm&#305;&#351; bi&ccedil;imde zincirde tutulur; bu nedenle bir harcama i&#351;lemi yap&#305;lana kadar gizli kal&#305;r. &Ccedil;&#305;kt&#305; harcand&#305;&#287;&#305;nda, a&ccedil;&#305;k anahtar g&ouml;r&uuml;n&uuml;r h&acirc;le gelir.<\/span><\/p>\n<p><b>Taproot key-path spend:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Bir Taproot &ccedil;&#305;kt&#305;s&#305;n&#305; harcaman&#305;n standart yoludur. A&ccedil;&#305;k anahtar &ccedil;&#305;kt&#305;s&#305; scriptte a&ccedil;&#305;k&ccedil;a yer ald&#305;&#287;&#305;ndan, herhangi bir harcama i&#351;lemi yap&#305;lmadan &ouml;nce bile potansiyel olarak kuantum sald&#305;r&#305;s&#305;na kar&#351;&#305; savunmas&#305;zd&#305;r.<\/span><\/p>\n<p><b>LeanSig \/ leanXMSS:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Ethereum&rsquo;un konsens&uuml;s katman&#305;nda mevcut BLS imza &#351;emas&#305;n&#305;n yerine ge&ccedil;mesi i&ccedil;in ara&#351;t&#305;r&#305;lan post-quantum imza adaylar&#305;d&#305;r. leanXMSS, Ethereum do&#287;rulay&#305;c&#305; mimarisi i&ccedil;in uyarlanm&#305;&#351; hafif bir &ouml;zet fonksiyon tabanl&#305; XMSS t&uuml;revidir; LeanSig ise daha geni&#351; bir optimizasyon &ccedil;er&ccedil;evesini ifade eder.<\/span><\/p>\n<p><b>KZG taahh&uuml;d&uuml; (KZG commitment): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">Ethereum&rsquo;un veri eri&#351;ilebilirli&#287;i katman&#305;nda kullan&#305;lan kriptografik taahh&uuml;t &#351;emas&#305;d&#305;r.&nbsp;<\/span><\/p>\n<p><b>&ldquo;&#350;imdi &#351;ifreli mesajlar&#305; kaydet, sonra &#351;ifreleri &ccedil;&ouml;z&rdquo; (&ldquo;harvest now, decrypt later&rdquo;):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> &#350;ifreli trafi&#287;in bug&uuml;n kaydedilip, yeterince g&uuml;&ccedil;l&uuml; bir kuantum bilgisayar ortaya &ccedil;&#305;kt&#305;&#287;&#305;nda gelecekte &ccedil;&ouml;z&uuml;mlenmesi esas&#305;na dayal&#305; sald&#305;r&#305; modelidir.<\/span><\/p>\n<p><b>Hata toleransl&#305; hesaplama (Fault-tolerant computation): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">K&uuml;bit hatalar&#305;n&#305; tespit edip d&uuml;zelterek g&uuml;venilir sonu&ccedil; &uuml;retebilen hesaplama modelidir. Bir kuantum bilgisayar&#305;n modern kriptografiye kar&#351;&#305; ger&ccedil;ek&ccedil;i ve b&uuml;y&uuml;k &ouml;l&ccedil;ekli sald&#305;r&#305;lar yapabilmesi i&ccedil;in ula&#351;mas&#305; gereken e&#351;ik budur.<\/span><\/p>\n<p><b>MPC (&Ccedil;ok tarafl&#305; hesaplame\/Multi-party computation):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> Birden fazla taraf&#305;n, &ouml;zel girdilerini birbirine payla&#351;madan ortak bir sonucu hesaplamas&#305;n&#305; sa&#287;layan kriptografik teknik. Saklama sistemlerinde MPC, &ouml;zel anahtar&#305; tek bir noktada ortaya &ccedil;&#305;karmadan i&#351;lem imzalamay&#305; m&uuml;mk&uuml;n k&#305;lmak i&ccedil;in kullan&#305;l&#305;r.<\/span><\/p>\n<p><b>Hibrit PQ protokol&uuml; (Hybrid PQ protocol):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> G&uuml;venli&#287;in tamamen yaln&#305;zca klasik ya da yaln&#305;zca post-quantum kriptografiye ba&#287;l&#305; olmamas&#305; i&ccedil;in her ikisini birlikte kullanan ge&ccedil;i&#351; yakla&#351;&#305;m&#305;. Signal ve Chrome bu yakla&#351;&#305;m&#305;n iyi &ouml;rnekleri say&#305;labilir.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kuantum tehdidini ba&#351;&#305;ndan beri yak&#305;ndan takip eden Paribu Custody, kuantum sonras&#305; d&ouml;neme haz&#305;rl&#305;k i&ccedil;in uzun vadeli yol haritas&#305; geli&#351;tirme yakla&#351;&#305;m&#305;n&#305; payla&#351;t&#305;.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":25279,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-25278","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-haberler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25278","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25278"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25278\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25286,"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25278\/revisions\/25286"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/25279"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25278"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25278"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.paribu.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25278"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}